Ortaçağ’ın kapanmasından sonra Rönesans ve bunun bir sonucu olan Reform, düşüncede büyük değişikliklere neden olmuş, Aydınlanma Devri adını alan 18. yy. ile yeni bir dönem başlamıştır. Akla ve deneye yer veren ve mucizeyi reddeden Aydınlanma Devri ile o zamana kadar egemen olan dünya görüşü yeni bir şekil almıştır.

Aydınlanma, Fransız Devrimi’nin çıkmasında etkili olmuş ve bu düşünsel ve sosyal değişme Avrupa’da ve bütün dünyada daha sonraları meyvelerini vermiştir.

Aydınlanma Dönemi, Avrupa’yı düşünce olarak geliştirmiş ve İngiltere’deki 18. yy.daki sosyal ve siyasal değişiklikler, Avrupa’yı, özellikle de Fransa’yı yeni bir dönem açmaya yöneltmiştir.

Fransız Devrimi öncesi Fransa’da kralın yetkileri mutlaktır. Kral, tüm gücünü ve kudretini tanrıdan almaktadır. 16. Louis’nin dediği gibi, “Devlet benim!” zihniyeti, kralın her türlü güce sahip olduğunu anlatıyordu. Fransa’da ihtilali hazırlayan nedenler vardı :

Fransa’da kral, devlet ve toplum yaşamına tam egemendir. Yurttaşlık hakları ve siyasal özgürlüklerin sözü edilmemekte, bozuk bir yönetim tarzı, felçli bir adalet mekanizması, zalim bir yönetimin özelliklerini göstermekteydi. Ayrıca sınıflar arasındaki ayrıcalıklar, papazların ve soyluların devlet hayatında egemen oluşu, adil olmayan vergi dağıtımı, toplumda büyük huzursuzluklar yaratıyordu. Eğitim ve öğretim ihmal edilmişti ve din adamlarının tekelinde bulunuyordu. Ayrıca basın da sansüre uğramaktaydı. Ülkenin ekonomik durumu da iyi değildi.

XVII. yüzyılın sonlarına kadar adeta devletin egemeni durumunda bulunan kilise tarafından dondurulmuş devlet ve evren anlayışı karşısında Aydınlanma Çağı’nın önemli isimleri arasında yer alan ve ihtilalden çok önce insan özgürlüğünü ve demokrasiyi savunan Montesqieu (1689-1755), Voltaire (1694-1778) Jean-Jacques Rousseau (1712-1755), Diderot (1713-1784) gibi aydınlar tarafından akıl, her konunun çözümünü sağlayacak bir anahtar olarak ortaya atılınca, toplum hayatının birçok alanında reformist görüşlerin gelişmesine yol açtı. Aydınlar arasında akılcılığın hızla yayılması, toplumu dar kalıplı, kilise tarafından sınırlandırılmış düşünce biçimlerinden belli bir süreç içinde çıkarmayı başardı. Toplum, aydınların öncülüğünde kiliseyi ve devleti sorgulamaya başladı. Özgürlük düşüncesi fikri dalga dalga yayıldı.

Bu duruma Fransa’nın içinde bulunduğu ekonomik bunalım da eklenince Kral XVI. Louis 1614 yılından beri toplanmayan Etats Generaux’u (Soylular, papazlar ve halk temsilcilerinden meydana gelen ve hükümet tarafından belirlenen zamanlarda toplanan ancak herhangi bir yasama ve yürütme yetkisi olmayan meclis) toplantıya çağırmak zorunda kaldı. Ancak bu meclisin çalışmalarından bir sonuç çıkmadı.

Bunun üzerine 17 Haziran 1789 tarihinde halk temsilcileri, kendilerinin toplumun %96’ını temsil ettiklerini söyleyerek, kendilerinden meydana gelen meclisi Ulusal Meclis olarak ilan ettiler. 20 Haziran günkü toplantıda da bir anayasa yapılıncaya kadar dağılmamaya and içtiler.

Ulusal Meclis’in Fransa Krallığı için bir anayasa yapmak üzere harekete geçmesi, yüzyıllardan beri süre gelen monarşi yönetimini değiştirmeyi hedef alan bir hareketti. Bu bakımdan krala ve kiliseye karşı gelmekti. İşte bu girişimle ihtilâl başlamış oluyordu. 14 Temmuz’da halk, Paris’te yönetime el koyarak Derebeylik sisteminin kaldırıldığını ilan etti. 27 Ağustos 1789’da ise İnsan ve Yurttaşlık Hakları Bildirisi yayınlandı. Bu bildirinin ana hatları şunlardır:

Madde 1- İnsanlar, hakları bakımından hür ve eşit doğarlar ve öyle kalırlar…
Madde 2- Bu haklar, hürriyet, mülkiyet, güvenlik ve zulme karşı koymadır…
Madde 3- Her türlü egemenlik esas olarak milletindir…
Madde 6- Kanun umumi iradenin ifadesidir…
Madde 10- Kamu düzenini ihlal etmedikçe hiç kimse siyasal ve dinsel kanaatlerinden ötürü kınanamaz.
Madde 11- Her vatandaş hür bir şekilde konuşabilir, yazabilir ve yayında bulunabilir.

Fransız Devrimi’nin ilkelerini İnsan ve Yurttaşlık Hakları Bildirisi simgeliyordu. Bildiriye göre iki temel hak vardı: Özgürlük ve Eşitlik. Din, vicdan ve basın özgürlüklerini tanınıyor fakat dernek kurma özgürlüğü kısıtlanıyordu. Eşitlik ilkesine gelince, bu ilke daha yeni bir ilkeydi. Ayrıcalıkları ortadan kaldırıyordu. Özellikle de Kilisenin ayrıcalıkları ortadan kalkmıştı. Bu medeni eşitlik 1789’un büyük yeniliklerinden biri oldu.

Diğer yandan A.B.D.’deki özgürlük ve bağımsızlık hareketinin başarı sağlaması, Fransa’da da aynı düşüncelerin yayılmasına neden olmuş, Fransız Devrimi’nin bir an önce gerçekleşmesine ortam hazırlamıştır. İhtilalciler, yalnız aklın ve mantığın egemen olacağı bu yeni ortamda, insanların sonsuz refah ve mutluluğa erişeceğine inanıyorlardı.

14 Temmuz 1789’da başlayan Fransız ihtilali, devlet ve toplum hayatında önemli değişikliklere neden olmuştur. İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi, bütün insanların özgür ve eşit olduklarını bildirmekteydi. Bu bildiri, Fransa’da demokrasinin temel yapısını oluşturmuştur. Devrim, derebeyliğe yani feodaliteye kesin darbeyi vurmakta ve sınıf ayrımını ortadan kaldırmaktadır.

Devrimin öncülerinden Rousseau, özgürlüğün yanında eşitliği, toplumsal sözleşmenin temeli saymıştır. İhtilalin bir parolası olan eşitlik, kanun önünde herkesi eşit saymaktadır. Eşit insanlar, toplumda birbirlerine karşı baskı kuramayacağından, her insan öncelikle kendisini kontrol etmektedir. Eşitlik, herkesin çıkarının eşit olduğunu, eşit hakka sahip olduğunu ifade etmektedir.

Fransa’da, Fransız vatandaşlığı hissini yaratan, Fransız Devrimi’dir. İhtilal, özgürlük, eşitlik ve adalet parolaları ile birlikte, ulusçuluk ve milli egemenlik ilkelerinin de getirmiştir. Devrimin, 17. yy.da gerçekleşen İngiliz Devrimi’nden ve 18. yy.ın sonlarında başarıya ulaşan ve Amerika’nın bağımsızlık mücadelesi olarak anılan Amerikan Devrimi’nden önemli farkları vardır. İngiltere’de orta sınıf derece derece ve gelişme yolu ile aristokrasinin, ayrıcalıklı sınıfın yerine geçmişti. Devrim yavaş yavaş gerçekleşmiş, aristokrasi yerini zaman içinde orta sınıfa bırakmıştı. Amerikan Devrimi ise daha farklı idi. İngiltere’ye karşı bağımsızlık hareketi olarak başlamış, bağımsızlıkla birlikte, insanı özgürlüğe de kavuşturmuştur. Ancak A.B.D.’de bir sınıf ayrımı olmadığından, bunun kaldırılması da söz konusu olmamıştır.
Fransız Devrimi’ne gelince, parolası özgürlük, eşitlik ve adaletti. Sınıf ayrılıklarını kaldırdığı gibi, asalet unvanlarına da son veriyordu. Toplum düzeninde köklü değişikliklere gidilmişti. Devrimin bir özelliği de, savunduğu düşünceleri diğer ülkelere de ulaştırmış olması, düşüncelerin ektiği tohumların diğer ülkelerde de yeşermesidir.

Fransız Devriminin, insan ırkına armağanı Ulusal Egemenlik düşüncesiydi. Milliyetler ilkesi denilen, “Ulusla devlet, birbiriyle bütünleşen, bütünleşmesi gereken iki gerçekliktir” tanımı, 1814’den başlayarak etkisini güçlendirdi. İmparatorluklar çağının sonunu getiren de bu ilke oldu. Önce Avrupa’da ve dalga dalga tüm dünyada uygulanma olanağı buldu.

Devrim, ulusçuluk akımının yanı sıra, ulus egemenliğine de yer vermiştir. 1791 Anayasası’nda yer alan, “Egemenlik millete aittir.”, “Bütün iktidarlar milletten doğar” ve “Kanundan daha üstün bir otorite yoktur ve kral ancak kanunla hükümdarlık yapar” şeklindeki hükümler, eski rejimde hükümdarlık iktidarının dayandığı tanrısal iradeyi, Tanrı ve din temeline dayanan gücü temelden yok ederek, onun yerine millet iradesini koymakta idi. Millet egemenliği, devrimin ve onun sonucu hazırlanan anayasaların temel ilkesi olmuş, keyfi yönetime karşı toplum haklarının savunucusu olarak başarıya ulaşmıştır.

Fransız Devrimi, uluslararası siyasal yaşama ise; milletlerin hakları, milletlerin kendi geleceklerine kendilerinin hakim olması, milletlerin eşitliği, plebisit, doğal sınırlar, tarafsızlar hukuku gibi sonraki yıllarda önce Avrupa’nın sonra da dünyanın sosyal, siyasal ve ekonomik yaşamının şekillenmesinde önemli roller oynayacak prensipleri getirdi.
Böylece 1789 Fransız Devrimi, ortaya koymuş olduğu düşünce akımları, siyasal, sosyal, ekonomik, askerlik alanlarda getirdikleri ve bunların etkileri ile, günümüze kadar dünya ölçüsünde büyük değişikliklerin ve gelişmelerin meydana gelmesine yol açmıştır.

Fransız Devrimi’nin bir bayrak gibi baş tacı ettiği özgürlük kavramı, bütün Avrupa’da kitleleri harekete geçirmiştir. Fransız Devrimi’nin yaydığı uluşçu duygular, Avrupa’yı istila eden Napolyon’a karşı da Avrupa milletlerini harekete geçirmiş, 1813’te Milletler Savaşı denen Leipzig Savaşı ile Napolyon’u yenilgiye uğratmıştır.

Sonuç olarak Fransız Devrimi, görünüşte sosyo-ekonomik ve hiyerarşik nedenlerle başlamakla beraber, kısa zamanda 18. yüzyılın başlarından itibaren gelişen aydınlanma hareketinin beraberinde getirdiği hürriyet, eşitlik, ulusal irade, özgürlük, laiklik, cumhuriyet gibi düşünce akımlarının etkisi altına girdi. Devrimle birlikte hızla gelişen bu ve diğer düşünce akımları devrim orduları tarafından Avrupa’ya yayıldı. Daha önce Avrupa’da kurulmuş olan güçler dengesi özellikle Napolyon savaşları ve hegemonyası ile tamamen bozuldu. Ancak bu durum diğer devletlerin tepkisine ve karşı hareketlere girişmelerine yol açtı. Bunun sonucunda Avrupa devletleri, Napolyon’un yenilgiye uğratılmasından sonra 1814-1815 tarihleri arasında Viyana’da, Fransız Devrimi’nin yarattığı Milliyetçilik ideolojisi ve Napolyon savaşları ile bozulan Avrupa’daki güçler dengesini yeniden kurmak için bir kongre topladılar.

FRANSIZ DEVRİMİ’NİN OSMANLI İMPARATORLUĞU’NA ETKİSİ

Viyana Kongresi’nde Avrupa Devletleri bozulan Avrupa’nın dengelerini yeniden kurmak ve statükoyu korumak adına Kutsal İttifak olarak adlandırılan bir birliği onayladılar. Ayrıca kongrede Osmanlı İmparatorluğu da gündeme geldi ve Rus Çarı Aleksandr tarafından ilk kez Osmanlı İmparatorluğu Doğu Sorunu olarak adlandırıldı. Doğu Sorunu kavramı bu tarihten itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun tarih sahnesinden silindiği güne kadar Avrupa’nın gözündeki tanımını ifade edecektir.

Doğu Sorunu üç aşamalı olarak ele alınmalıdır. İlk aşaması Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan Müslüman olmayanların koruyuculuğu sorunudur ki başlangıç noktasını Osmanlı İmparatorluğu’nun 1774 de Rusya ile imzaladığı Küçük Kaynarca Anlaşması oluşturur. Rusya bu anlaşma ile Osmanlı sınırları içinde yaşayan Ortodoksların ve Ortodoks mezhebine hizmet edenlerin temsili hakkını almıştır. Bu belirsiz bir anlam taşıyor gibi görünen madde aslında Rusya’ya Osmanlı İmparatorluğu’nun iç işlerine doğrudan müdahale hakkını sağlamıştır. Rusya’nın Ortodokslar üzerindeki politik ve kültürel etkinliği karşısında İngiltere ve Fransa da Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde Katolik ve Protestan propagandalarına başlamışlar ve Ortodokslar dışındaki diğer gayrimüslim nüfus üzerinde etkin olmaya ve dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu’nun iç işlerine karışmaya başlamışlardır.

Doğu Sorunu’nun ikinci aşaması, İngiltere’nin öncülük ettiği Osmanlı İmparatorluğu’nun koruyuculuğu sorunudur. Rusya’nın tarihi sıcak denizlere (Akdeniz’e) inme politikalarının önünde bir kalkan ve tampon olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığını devam ettirme ve bu şekilde İngiltere’nin sömürgelerine giden yolları güvence altında tutma politikası olarak İngiltere tarafında özellikle 1850’den itibaren uygulanmaya başlamış ve Birinci Dünya Savaşı öncesine kadar yürütülmüştür.

Doğu Sorunu’nun son aşaması ise ölmek üzere olan Hasta Adam olarak nitelendirilen Osmanlı İmparatorluğu’nun mirasının Batılı Devletler arasında paylaşılması sorunudur.

Osmanlı İmparatorluğu 1789’da Fransız Devrimi başladığında, diğer Avrupa devletlerinde olduğu gibi, gelişmelere Fransa’nın bir iç sorunu olarak yaklaşmıştır. Osmanlı yöneticileri, İmparatorluk sınırları içinde yaşayan Fransız vatandaşlarının coşkulu kutlamalarına da kayıtsız kalmışlardır. Üstelik Fransa’nın, Osmanlı Devleti ile ortak sınırı da yoktu. Endişe duyulmamasında Osmanlı Devleti’nin Avrupa’da kalıcı elçiliklerinin bulunmamasından dolayı gelişmelerle ilgili bilgilerin dolaylı yollardan öğreniliyor olmasının da rolü vardı. Bu yüzden Osmanlı yöneticilerinin, ihtilâlin gelişmesinden sonra dahi, devrimin getirdiklerini tam olarak anlayabilmiş oldukları söylenemez.
Bununla birlikte Osmanlı Devleti, Fransa ile olağan dostluk ilişkilerini devam ettirdi. Hatta o tarihe kadar Osmanlı Devleti’nin Fransa’da daimi elçisi yokken ilk defa olarak Mora’lı Es-seyyid Ali Efendi 1797 yılında Paris’e elçi olarak gönderildi. Fakat Temmuz 1798’de Mısır’ın Fransa tarafından işgali iki devletin arasının açılmasına ve Osmanlı Devleti’nin Mısır meselesinden dolayı önce Rusya ile daha sonra da İngiltere ile ittifak yapmasına yol açtı. Bu ittifaktan sonra Napolyon Ağustos 1799’da güçlerini Mısır’da bırakarak Fransa’ya dönmek zorunda kaldı. Fransa’nın Mısır’da bıraktığı kuvvetler, o sırada Mısır’a çıkmış olan Osmanlı güçleri tarafından Mart-Nisan 1801 tarihinde yenilgiye uğratıldı. Bunun üzerine Fransa Mısır’daki güçlerini tamamen geri çekmeye karar verdi. Sonuçta iki devlet arasında 25 Haziran 1802’de Paris’te barış antlaşması imzalandı. Buna göre Fransa Mısır’ı Osmanlı Devleti’ne geri veriyordu.
Ancak İmparatorluk içinde yaşayan, misyonerlik propagandaları ve ticaret etkinlikleri içinde büyük ölçüde Batı ile düşünsel anlamda yakınlaşan gayrimüslimler Müslümanlarla sosyal, siyasal ve hukuksal eşitlik isteklerinde bulunmaya başladılar. Milliyetçilik ideolojinin de etkisiyle uluslaşma yönüne doğru giden eylemlerle bu istekler birleşince Osmanlı İmparatorluğu üzerinde bir iç baskı oluşturmaya başladı.

Bunun yanı sıra Fransız Devrimi’nin Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yarattığı en önemli etki Ulusçuluk ideolojisi doğrultusunda ulusların kollektif kimlik tanımlamalarını yaparak ulus yaratma sürecine girmeleridir. Bu ideolojiden öncelikle Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa’nın ideolojik etkilerine en açık durumda olan ve Avrupa’nın arka bahçesi olarak nitelendirilen Balkanlar coğrafyası etkilendi. 19. yüzyılın başından itibaren İmparatorluğun Balkan eyaletlerinde arka arkaya ayaklanmalar yaşanmaya başladı. Sırp ayaklanması ile başlayan bu dönemde ayaklanmaların ortaya çıkış nedenleri birbirinden farklı olsa da sonuçta aynı ortak hedefe yöneliyordu: Milliyetçilik ideolojisi etkisi altıda aratılan bir kollektif kimlik etrafında birleşerek İmparatorluktan kopmak. Bu kopuş ya bağımsız bir ulus devlet yaratmak ya da kendi ulus tanımlamalarıyla özdeşleştirdikleri bir başka ulus devletin sınırları içine katılmak (ilhak etmek).
Osmanlı yönetimi Balkanlarda birbirini izleyen ayaklanmaları önlemek amacıyla; Avrupa Devletleri’nin de baskısıyla burada bulunan eyaletleri önce sosyal ve ekonomik yönden ayrıcalıklı bir yapıya kavuşturdu, ardından baskıların devam etmesiyle bu vilayetleri özerk (iç işlerinde bağımsız) hale getirdi. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan vilayetlerine yönelik tüm bu düzenleme çabaları ve ayaklanmaları bastırma girişimleri Batılı Devletlerin müdahalesi altında gelişti. Sonuç olarak bu müdahaleler Yunanistan’ın, 1815 Viyana Kongresi’nde ilan ettikleri Kutsal İttifakın bağlayıcılıklarını bir kenara iten Batılı Devletlerin himayesinde Osmanlı İmparatorluğu’ndan kopması ve bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkmasıyla sonuçlandı.

İşte tüm bu gelişmelere paralel Osmanlı İmparatorluğu’nun iç dinamikleri ve Avrupa Devletlerinin müdahalesi Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat döneminin başlamasına yol açacaktır.

Fransız Devrimi is a post from: İnkılap Tarihi

Endüstri Devrimi, 18. yüzyılın ortalarından başlayıp 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarına kadar süren, Batı’da özellikle Avrupa’da bilimsel ve teknolojik gelişme doğrultusunda buhar gücüyle çalışan makinelerin yapılması ve makineleşmiş endüstrinin doğması sürecidir. İki ayrı endüstri devriminden söz edilebilir. 18. yüzyılda başlayıp 19. yüzyılın ortalarına kadar süren birinci endüstrileşme sürecine makineleşme çağı denebilir. Bu dönedeki gelişme bir makine devrimidir. İkinci aşama makine kullanımının yaygınlaşması sonucu, büyük fabrikaların ortaya çıkmasıdır. Böylece, Avrupa’da temelde tarım işçilerinin toplumundan, fabrikalarda eşya üreten nüfusa doğru düzenli bir değişim olmuştur. Daha geniş anlamda dünya ekonomisinde süregelen yapısal değişmeleri belirtmektedir. Endüstri devrimi, bu ülkeleri, Orta çağın din-tarım imparatorluğu yapılarından, çağdaş demokratik, endüstriyel, kentsel, laik, ulus devlet yapılarına dönüştürmüştür.

Endüstri Devrimi, bir başka deyişle aletin yerine makinenin geçmesidir. Endüstri Devrimi, tekniğin, sanayi üretiminin ve ulaşım imkanlarının gelişmesi ile 18.yy.dan itibaren çağdaş dünyada ortaya çıkan değişimleri ifade eder. Endüstri Devrimi buhar kuvvetinin sanayie uygulanması, buharla işleyen makinelerin çoğalması, az zamanda çok mal yapan, üreten fabrikaların kurulması ile sanayi ve ticaret dünyasında birtakım değişikliklerin olmasıdır.

Endüstri Devrimi ilk olarak ve belirgin şekilde 1750 ile 1830 yılları arasında İngiltere’de ortaya çıktı, sonraları diğer Avrupa ülkelerine de yayıldı. Makineleşen sanayi, önce İngiltere’de dokuma sanayiinde uygulama alanı buldu. Odunun yerine maden kömürünün kullanılması, hareket ettirici gücü artırdı. Havagazı ise aydınlanma aracı olarak kullanılmaya başlandı. Üretimde makinenin kullanımı, eşya fiyatlarını ucuzlattı. Fazla üretim geliri artırdı.

Diğer yandan sömürgeciliğin gelişmesi ticarete de genişlik olanağı sağladığından, üretimi artırma zorunluluğu ortaya çıkmıştı. Endüstriyel üretimin artırılması, sanayiinin hem makineleşmesine, hem de fabrika denilen büyük üretim ünitelerinin kurulmasına neden olmuştu. Endüstri Devrimi içinde önemli bir gelişme de işçilerin bir işyerinde bir araya getirilip ücret karşılığı çalışmaları için kendilerine alet, makine ve malzeme verilen fabrika sisteminin ortaya çıkışıdır. Eski aile endüstrisi ile küçük üretim evlerinin yerlerini büyük fabrikalara bırakmıştır. Fabrikaların kuruluşu ile işçilerin sayıları birdenbire artmış ve köylerden şehirlere akın başlamıştır. Fabrikalarda çalışan ve sayıları artan işçiler, yeni bir sınıfın ortaya çıkmasına ve böylece işçi- işveren ilişkilerinin başlamasına neden olmuşlardır.

Endüstri Devriminden önce, çalışan insanlar özellikle aristokratlar, toprak sahipleri, soylular tarafından kullanılan kölelerdi. Bu insanlar inisiyatif kullanamayan, hiçbir hakka sahip olmayan ve eşya gibi alınıp satılan kişilerdi. 18.yüzyıldaki Endüstri Devrimi ile girişimciliğin ön plana çıkışı, burjuvazi sınıfını yaratmıştır. Makineleşme artmış ve insanlar toplu halde fabrikalarda çalışmaya başlamışlardır. Üretimin makine odaklı olması ile insanlar da makine gibi görülmeye başlanmıştır. Uzun çalışma saatleri, iş kazaları, yorgunluk, monotonluk gibi sorunların baş göstermesiyle 1786’da Philadelphia’da basım işçileri ilk grevi gerçekleştirmişlerdir. Bu başlangıçtan hemen sonra 1794 yılında, Amerika’da çalışanlarla ilk kez kazanç paylaşımı planının uygulanmış ve 1889’da Amerika’da bu günkü anlamda işe alma, çıkarma ve kayıtları tutmak gibi işleri yapan bir sosyal hizmet görevlisi uygulamasına geçilmiştir.

1870’lerle birlikte endüstri devrimi nitelik değiştirdi. Artık bilimsel buluşlar ve bunların üretime uygulanması, pratik zekalı tek tek bireylerin birbirinden ayrı çalışmalarına bağlı olmaktan kurtulmuş, devletlerin tüm olanaklarıyla destekledikleri ve gerektiğinde de örgütledikleri büyük ve zengin kuruluşların eline geçmiştir. Bu dönemle birlikte başlayan gelişme teknolojik devrim olarak da anılır. Bu dönemde doğal kaynaklar ve bilim elele vererek yeni ve kitle halinde mal üretimine yönelmiştir. Endüstrileşme sürecinin bu ikinci aşaması, birincisine göre, toplumsal etkilerinde daha şiddetli, sonuçlarında daha şaşırtıcı ve halkın yaşamını değiştirmede daha etkilidir.

Serbest rekabet ilkesi, maliyeti düşürmeyi ve ucuz ücretle işçi çalıştırmayı gerekli kılıyordu. Makineleşme, bir bakıma işsizliği artıran bir unsur olmuştur. Yaşamak zorunda kalan işçiler düşük ücretlerle ve kötü koşullar altında çalışmak zorunda kalıyorlardı. Sanayi merkezleri çevresinde gittikçe kalabalıklaşan işçiler, zamanla kendi aralarında örgütlenerek, kötü çalışma koşullarının ortadan kaldırılması için çaba göstermişlerdir. Böylece Endüstri Devrimi’nin doğurduğu, işverenin işçiyi sömürme ve onun sırtından geniş kazançlar sağlama imkanına hemen olmasa bile, daha sonraki yıllarda sosyal adalet anlayışının getirdiği, sağladığı fikir hareketleri ile engel olunmuştur.

Endüstri Devrimi’nin bir diğer önemli etkisi de üretimi fazlasıyla artırmış olmasıdır. Artan üretime pazar bulmak için dış ticarete yönelmiştir. Dış ticaret, Endüstri Devrimi’nin bir sonucu olduğu gibi, aynı zamanda da onun nedenini oluşturmuştur. Şöyle ki, denizaşırı ülkeleri ellerine geçiren Avrupalılar, bu geniş pazarların gereksinimini karşılamak için, yeni buluşlara ve teknik ilerlemeye yönelmişlerdir. Endüstri Devrimi dış ticarete açılan ve büyük pazarlar kuran batılı devletlerin egemenliklerini sürdürmeleri için başvurulan bir yol olmuştur.

Endüstri Devrimi’nin bir diğer özelliği de fazla gelir getirmiş olmasıdır. Bu nedenle sermaye sahibi ülkeler, endüstriye önem vermişlerdir. Endüstride devrim, yolların, kanalların yapılmasına, demiryollarının ve buhar gücü ile işleyen gemilerim ulaşım aracı olarak kullanılmasına ve uluslararası ticaretin gelişmesine neden olmuştur.

Endüstri Devrimi, büyük sermaye birikimine de neden olmuştur. Büyük sanayi tesisleri kurmak için büyük sermayeye de gereksinim vardı. Kişisel servetler buna yetmediğinden, büyük endüstri tesislerini kurmak için, anonim şirketler kurulmuş, hisse senetleri halka yayılmıştır. Kurulan şirketler, büyük sermayelerin toplandığı merkezler olmuşlardır.
Endüstri Devrimi, toplumsal yapıda ve düşün dünyasında da önemli değişikliklere neden olmuştur. Endüstri Devrimi ile ilgili siyasal, toplumsal birtakım akımlar, 19.yy.ın özelliğini oluşturmuşlar, 20.yy.da da etkili olmuşlardır.

Endüstri Devrimi ile endüstri içinde oluşan başlıca değişiklikler şunlardır:

1) Başta demir ve çelik olmak üzere yeni hammaddelerin kullanılması.
2) Kömür, buhar makinesi, elektrik, petrol ve patlamalı makineler gibi, yeni enerji kaynaklarının kullanılması.
3) İplik eğirme makinesi ve yeni enerji kaynakları ile çalışan tezgahtar gibi, daha az insan enerjisi ile daha çok üretim yapılmasına yol açan yeni makinelerin icadı.
4) İşgücünün fabrika sistemi içinde, daha yüksek bir işbölümüne ve uzmanlaşmaya yol açan biçimde yeni örgütlenmesi.
5) Buharlı lokomotif, buharlı gemi, otomobil, uçak, radyo ve telgraf gibi ulaşım ve haberleşmede önemli gelişmeler.
6) Bilimin endüstriye, gittikçe artan bir biçimde uygulanması.

Görüldüğü gibi, altı nokta biçiminde özetlenen bu yenilikler, gerçekten tüm insan ilişkilerini etkileyecek güçte teknolojik gelişmelerdi. Üstelik, bu teknolojik değişme ve gelişmelerin doğrudan doğruya ortaya çıkan birtakım başka sonuçları da vardı.

Bunlar da şöyle özetlenebilir:

1) Çok daha büyük tarım dışı nüfusu besleyecek üretimi sağlayan tarımsal gelişmeler.
2) Servetin daha yaygınlaşmasına yol açan ekonomik değişmeler, artan endüstriyel üretim ve uluslararası ticaret karşısında servet kaynağı olarak gerileyen toprak.
3) Ekonomik güç kaynağındaki değişmeleri yansıtan siyasal değişiklikler ve endüstriyel bir toplumun gereklerine uygun olarak düzenlenen yeni politika uygulamaları.
4) Kentlerin büyümesi, işçi sınıfı hareketlerinin gelişmesi ve yeni otorite kaynaklarının ortaya çıkması gibi, büyük toplumsal değişmeler.
5) Çalışanların yeni beceriler elde etmeleri, fabrika disiplininin ortaya çıkması, bütün bunların sonunda insanın kendine güveninin artması gibi öğelerle belirlenen çok geniş bir kültürel değişme.

Görüldüğü gibi Endüstri devriminin çok önemli sosyal sonuçları olmuştur. Yeni bir sosyal sınıflar tablosu ortaya çıkmış ve bu tablo yeni bir ideolojik mücadeleye yol açmıştır: Burjuvazi ve Proletarya çatışması. Burjuvazinin ideali Liberalizmdi. Liberalizm, girişim özgürlüğünü savunuyordu ve her türlü devlet karışımını reddediyordu. Ayrıca bireyciliği de savunuyordu. Endüstri devrimiyle birlikte, burjuvazinin karşısına yeni bir sınıf çıktı: Proletarya, büyük çoğunluğuyla tarım kökenli olan, zorunluluklar nedeniyle kentlere akın eden yoksul kitlelerdi. Endüstri devrimi, burjuvazi için daha çok zenginleşme nedeni olurken, işçi sınıfı için hayal kırıklığı olmuştur. İşçi sınıfının ideolojik tepkisi, sosyalizm şeklinde görülmüştür.

Sosyalizm, burjuvazinin kapitalist sistemine ve liberal öğretisine karşı çıkıştı. Sınıfsız bir toplum özlemi vardı. Bu dönemde, sendikalar doğdu, sosyalist partiler ve enternasyonaller oluştu.

İngiltere’de gerçekleşen Endüstri Devrimi, makineleşmeyi doğurmuştur. Fransız devrimi ise ekonomik alanda merkantilizm yerine, üretim ve ticaret özgürlüğünü, ekonomik liberalizmi getirmiştir. Toplumların düzenlerini sarsan makineleşme ve ekonomik liberalizmin birleşmesi, yeni bir ekonomik gelişmeyi, kapitalizmi doğurmuştur. Endüstri Devrimi’nin yarattığı burjuvazinin Fransa’da iktidarı ele geçirişi ise Fransız Devrimi ile gerçekleşmiştir.

Endüstri Devrimi is a post from: İnkılap Tarihi

Ortaçağın başta ekonomik ve toplumsal yapısı olmak üzere tüm anlayış dünyasına egemen olan Feodal Sistem ticaretin canlanması ve buna bağlı olarak kentlerin antik dönemdeki görkemli yapılarının yeniden hayat bulması ile çöktü. Bu yeniden hayat bulan kentlerde ekonominin ve toplumsal yapının belirleyici unsuru, bir farkla artık antik dönemin aristokratları ya da soyluları değil ticaretin ve zanaatkar üretimin giderek maddi anlamda daha güçlü kıldığı burjuva sınıfı idi. Bu sınıf bir yandan ekonomik yapının kapalı tarım ekonomisinden ticaret ve zanaatkar üretime geçmesini sağlarken diğer yandan da ortaçağ feodalitesinin temel unsuru olan çok küçük parçalara bölünmüş egemenlik birimlerini ve bunların siyasal olarak beslediği feodal beyleri ortadan kaldırarak güçlü merkezi krallıkların ortaya çıkmasında katkıda bulundular.

Ortaçağ Avrupa’sı Endüstri Devrimi’ne ulaşmadan önce aklın ve bilimin dinden ve dogmadan özgürleştiği bir Aydınlanma Çağı yaşadı. Aydınlanma insanoğlunun çevreyi algılayış metodunun, dinsel dogmatizmden, bilimsel pozitivizme dönüşmesi sürecidir. XVIII. yüzyılda Batı Avrupa’da burjuva sınıfı çok hızlı bir gelişme gösterirken, onlarla birlikte ekonomi de, toplum da ve dolayısıyla insanların dünyaya bakışları da değişmeye başladı. Zamanla bu yeni bakış açısına Aydınlanma Felsefesi, bu felsefenin doğup geliştiği döneme de Aydınlanma Çağı dendi.

Aydınlanma düşüncesinin temelini, aklı, yani usu işler kılma ve yüceltme oluşturur. Aydınlanma düşünürleri, evrenin us aracılığıyla kavranabileceğini, bu yolla insanoğlunun bilgiye, özgürlüğe ve mutluluğa ulaşabileceğini savunmuşlardır.

İlkçağda Yunan Aydınlanmasının merkezi Atina iken, 18.yüzyıl Aydınlanması, tüm Batı Avrupa’ya yayılan bir fikir akımıydı. 18.yüzyıl bir Akıl Çağı oldu. Aydınlanma felsefesi ise burjuva sınıfının genel dünya görüşü oldu. Bu felsefenin dayandığı ilkeler, yalnızca burjuvaziyi değil, bütün insanları kapsayan, eski düzenden yana olanlara karşı çıkan, insanların mutluluğunu amaç edinen ilkelerdi. Özgürlük, ilerleme, insan değeri gibi kavramlar tüm insanları hedeflemekteydi ve insanın özü gereği değerli olduğu, burjuva felsefesinin temeliydi. Aydınlanma felsefesinin amacı ön yargıları yıkmaktı. Akla, doğaya, insanın mutluluğuna aykırı tüm ön yargılara, boş inançlara karşıydı. Ama her şeyden önce, Katolik dininin getirdiği ön yargıya karşı çıkıyordu. Böylece, siyasal ön yargılar da sorgulanıyor ve zayıflatılıyordu. Bu karşı çıkışın kökenleri de Rönesans ve Reform hareketlerine dayanıyordu.

Reformasyon hareketlerinin taşıdığı sosyal ve dinsel etkinlikler daha erken tarihlere ulaşmaktadır. Kilisenin maddi ve manevi egemenliğine ve bunun sınır tanımaz etkinliğine karşı oluşan dinî-elit muhalefeti Martin Luther temsil etmiştir.

31 Ekim 1517 tarihli protestosunda İlahiyat Profesörü Luther, Alman toplumunun dinden yabancılaşmasının sonuçlarını irdelerken, Katolik Kilisesi’nin dogmalarına karşı reform istiyordu. Her tür inanç ilkelerini kiliseden bekleyen geleneksel Ortaçağ toplumunun düşünce dünyasında, Luther’in görüşleri oldukça yeni ve çekici gelmiş, kısa süre içinde bu düşünceler yayılmaya başlamıştı. Luther’in savunduğu düşünceler Protestan Kilisesi’ni doğurdu. Reform hareketleri 1520 yılından sonra başladı. Katolik kilisesinin zaman zaman görülen kötüye kullanımlarını ortadan kaldırmak için, Kilise ve Papalık dışında, bir dinsel düzeltim hareketinin adı oldu. Bu hareketin sonucunda, Avrupa’nın dinsel birliği bozuldu ve Hıristiyanların bir kısmı Katolik Kilisesinden ayrılarak Protestanlığı benimsedi. Protestanlığın, Katolik Kilisesi’nin bütüncül bir yola sürüklediği Hıristiyan dogmalarını temelden sarsması Alman toplumunda yeni gelişmeleri de gündeme getirdi. Çünkü Protestan aydınların katkısıyla Almanya’nın her köşesinde sanat ve kültürel alanlarda gelişmelerin ortaya çıkması, Katolikleri de etkilemiş ve mimaride ünlü Barok tarzına giden yolu açmıştı.
Önce İtalya’da başlayıp, giderek çevreye yayılan Rönesans, kelime anlamı olarak yeniden doğuş demektir. Rönesans’ın Ortaçağ’’a inat, dinsel konularda bile insanı merkez olarak almak, dünyayı, dünya gerçeklerini değerlendirmek ve Eski Yunan sanatına dönmek, köklerini orada bulmak gibi nitelikleri vardı. Latince önem kazandıkça eski eserler gün ışığına çıkıyordu. Rönesans, Ortaçağ ile modern dünya arasında bir basamak oldu.

İşte bu noktada, karşımıza ulus devletler çıktı. Ortaçağ boyunca, Batı’da siyasal birim olarak imparatorluklar içinde bağımsız derebeylikler görülürken, 16.yüzyıldan başlayarak bu derebeylikler yıkıldı ve yerlerine, bir Fransa, bir İspanya, bir İngiltere gibi ulus devletler kuruldu. Zaten gelişen ticaret burjuvazisinin, güçlenebilmek ve yeni bir dünya kurabilmek için, her şeyden önce kendisini koruyacak bir üst kuruluşa gereksinimi vardı. Bu üst kurumun adı, ulusal devletti ve ülke sınırlarına, mal ve can güvenliğinin sağlanmasına ve belli bir sınır içinde yasa birliğine sahipti. Ortaya çıkan bu ulusal devletlerin yönetim biçimi mutlak monarşiydi. Başta bir Kral vardı. Kral, tanrının yeryüzündeki temsilcisiydi ve tüm kararlar ona aitti.

Ancak İngiltere’de, sistem Monarşik görüntüsünü sürdürmekle birlikte, Parlamentarizm kurulmakta ve siyasal liberalizmin kuralları saptanmaktaydı. 11.yüzyılda İngiltere’yi egemenliğine alan Norman kralları, ele geçirdikleri toprakları, doğrudan doğruya kendi adamları olan soylulara dağıtmışlar ve onları zaman zaman toplayarak, çeşitli konularda görüşlerini almaya başlamışlardı.

Norman istilası bittikten çok sonra, bu soylular, kralın otoritesini sınırlamak adına, Kral Yurtsuz Jean’a 1215 yılında Magna Carta (Büyük Berat) denilen bir belge imzalattılar. Böylece kral, onların onayını almadan vergi alamayacaktı. 13.yüzyıl boyunca bu soylular, kendilerine daha çok danışılması için uğraştılar. Giderek bu danışmanların sayısı ve türü arttı. Bu konuşma toplantıları İngiltere’de

Parlamentonun başlangıcı oldu. 14.yüzyıldan başlayarak, Parlamento ikiye bölündü. Soyluların ve din adamlarının toplandığı Lordlar Meclisi (Kamarası) ve burjuvaların oluşturduğu Avam Meclisi(Kamarası) 16.yüzyılda Kral 8.Henry, Kiliseyi Papalığın egemenliğinden kurtardı ve Anglikan Kilisesini kurdu. Kilisenin toprakları, önce kralın sonra da satış yoluyla burjuvaların eline geçti. Burjuvazi güçlendikçe, Avam Kamarasının etkisi arttı ve sonunda, bunu resmileştiren ünlü Haklar Yasası imzalandı. Sistem henüz demokratik değildi ama gitgide liberal bir nitelik kazanıyordu. Lordlar Kamarası dışında, parlamento üyelerinin halk tarafından seçilmesi ve yasaların da parlamento tarafından yapılması, bu sistemin esasları idi. Zamanla oy hakkı yaygınlaştı ve sistem demokratik bir içerik kazandı.

Aydınlanma Çağı is a post from: İnkılap Tarihi

 Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya’nın temsilcileri 1774’de Bulgaristan’ın Küçük Kaynarca kasabasında Avrupa diplomasi tarihinin en ünlü ve en önemli anlaşmalarından birini imzaladılar. Anlaşmanın üç önemli hükmü Kırım Hanlığı’na bağlı Kuban ve Terek bölgelerinin Rusya’ya bırakılması, Rus ticaret gemilerine İstanbul ve Çanakkale boğazlarından serbest geçiş hakkının tanınması ve Rusya’nın “Ortodoks Kilisesi’ni ve ona hizmet edenleri temsil hakkını” almasıydı. Özellikle bu üçüncü madde ile Osmanlı İmparatorluğu’nun toplumsal yapısı içinde bulunan Ortodoks nüfus doğrudan Rusya’nın karışmasına açık bir hale geliyordu. Bunun en önemli hedefi de Doğu Anadolu’da yaşayan Ortodoks Ermeni nüfustu. Ayrıca bu sayede Rusya, Balkanlar’da yaşayan Ortodoks nüfus (Sırplar, Rumlar ve Ulahlar) üzerinde etkinlik kurarak en büyük ülküsü ve politikası olan Akdeniz’e ulaşmak projesini de gerçekleştirme olanağına kavuşacaktı.
 

Rusya’nın bu projesinin bir parçası olmak üzere önce Balkanlar’da 19. yüzyılın hemen başında bir Sırp ayaklanması örgütlendi. Görünürde yerel yöneticilere ve yeniçerilerin halka uyguladığı baskılara karşı bir tepki olarak başlayan ayaklanma, kısa sürede Osmanlı merkezi otoritesinden kopma mücadelesine dönüştü. Osmanlı yönetimi ayaklanmayı bastırmakla birlikte Sırplara ekonomik ve siyasal bazı ayrıcalıklar vermek zorunda kaldı.
 

Rus politikasının ikinci hedefi Rumların Osmanlı idaresinden kopma planını uygulamaya koymak oldu. İonnis Kapodistria’nın başkanlığında, görünürde bir dostluk ve kardeşlik derneği olarak kurulan ve Rus Çarı’nın yaverinin de üye olduğu Filiki Eterya’nın asıl amacı Rusya’nın da desteğiyle Osmanlı yönetimindeki Rumları örgütleyerek büyük bir Rum ayaklanması çıkarmaktı. 1821’de Rum nüfusun en yoğun olarak bulunduğu Mora’da başlayan Yunan ayaklanması, Rumların Osmanlı İmparatorluğu içinde çok geniş bir coğrafyaya dağılmış olmaları nedeniyle kısa sürede genişledi.
 
 Yunan Ayaklanması, Avrupa Devletleri’nin Osmanlı İmparatorluğu’nun iç işlerine karışması için bir fırsat verdi. Avrupa Devletleri Osmanlı İmparatorluğu’nun özellikle gayrımüslim nüfusu üzerinde etki kurarak Osmanlı yönetiminin gayrimüslimlerin durumunu da iyileştirecek bazı sosyal, siyasal ve hukuksal düzenlemeler yapılmasını dayattılar.
Bu durum Tanzimat ve Islahat fermanlarının duyurulmasın hazırlayan dış etkenler olarak ortaya çıktı. Elbette Tanzimat sürecinin açılması, sadece Avrupa Devletlerinin bu baskılarına bağlanmamalıdır. Bu aynı zamanda 18. yüzyıldan beri Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşanan yenileşme dinamiklerinin de ulaştığı bir sonuçtur. Bu dinamikleri su yüzüne çıkaran en önemli göstergelerden biri II. Mahmut’un tutumu olmuştur. II. Mahmut Osmanlı tebaasının din ve etnik farkı olmaksızın hukuk önünde eşit olması isteğini şu sözlerle dile getirmiştir. “Ben tebaanın Müslüman’ını camide, Hıristiyan’ını kilisede, Musevi’sini de havrada fark ederim. Bundan başka aralarında bir tek fark yoktur. Cümlesi hakkında muhabbet ve adaletim kavidir ve hepsi hakiki evladımdır.”

TANZİMAT FERMANI VE SONUÇLARI

1839’da Tanzimat Fermanı’nın yayınlanması on yedinci yüzyılda başlayıp süregelen modernleşme akımı içinde en önemli evreyi oluşturur. Tanzimat reform dönemi, 3 Kasım 1839’da Mustafa Reşit Paşa’nın Tanzimat Fermanı’nı Gülhane Parkı’nda okumasıyla başlamıştır. Sultan Abdülmecit’in tahta çıkar çıkmaz düzeltim hareketini sürdürmek amacında olduğunu göstermesi önemli idi. 3 Kasım 1839’da Sultan Abdülmecid’in sadrazamı Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı’nda yabancı devletlerin elçileri ve büyük bir halk topluluğunun huzurunda okunan, kişilerle devlet arasındaki ilişkilere hukuki yönden yenilikler getiren, şeriata dayanan eski yasaları tamamen değiştirmeyi öngören, Tanzimat-ı Hayriye adı verilen düzeltim hareketi siyasal ve hukuki yönden Osmanlı’da bir ilk idi. Osmanlı siyasal yaşantısının da ilk kazanımıydı.

Tanzimat Fermanın her şeyden önce farklı unsurlardan oluşan imparatorluğun dağılmasını önlemek gibi bir amacı olduğu gerçektir ama dönemin reformlarını sadece bu amaç doğrultusunda gerçekleştirilmiş uygulamalar olarak görmek doğru değildir.
Fermanı hukuksal açıdan değerlendirirsek, Ceza Hukuku, İdare Hukuku ve Ticaret Hukuku gibi çeşitli hukuk dallarında hiç de küçümsenmeyecek gelişmelere öncülük etmiştir. Bu fermanla oluşan gelişmeler sayesinde,Osmanlı devletine modern anlamda bir hukuk devleti anlayışı da girmiştir. Fermanda kanunlara aykırı davrananların cezalarını tespit etmek amacıyla bir ceza kanununun hazırlanması belirtilirken, bu kanunla herkesin suçu oranında cezalandırılması esası getirilmek suretiyle Osmanlı devletindeki hukuk eşitsizlikleri kaldırılmıştır. Ayrıca can, mal, ırz, namus güvencesini sağlayıcı anlatımlar kullanılması vergi ve askerlik işlemlerinin adaletle görüleceğinin ifade edilmesi kamu hizmetlerinin doğması açısından önemli bir gelişmedir. Bu ferman, Türkiye’de hukuk devleti kurma yolunda ilk girişim olarak benimsenebilir.
Tanzimat Fermanı’nın getirdiği diğer önemli yenilikler şunlardı: Müslüman veya gayrimüslim olan herkesin can, mal, namus güvenliği devlet garantisi altına alınacak, vergiler herkesin gelirine göre düzenli bir şekilde alınacak, askerlik belirli bir düzene göre olacak, mahkemeler herkese açık olacak ve mahkeme kararı olmadan kimse idam edilmeyecek, herkesin mal ve mülk sahibi olması ve bunu miras olarak bırakabilmesi sağlanacak, rüşvet ve iltimas kaldırılacak, kanun gücünün her gücün üstünde olduğu kabul edilecekti.
  Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devleti’nde anayasal düzenin başlangıç noktası olarak benimsenebilir. Bu fermanla Sultan Birinci Abdülmecit, kendi gücünün üzerinde bir güç olduğunu kabul ediyordu.
  Tanzimat ile siyasal rejimde büyük değişiklikler, Avrupa hukuk sistemine uyum sağlayacak köktenci önlemler, dini temellere dayalı hukuk sisteminin, laik temellere dayalı yeni bir yapılanmayı sağlayacak nitelikte bir hüviyet de görülmez. Bu fermanın ilanından sonra da, İslam hukuku ile o hukukun öngördüğü kurumlar, yeni kabul edilen Avrupa hukuk sistemi ile birlikte yürütülmeye çalışılmıştır.
  On dokuzuncu yüzyıl anayasaları kralların yetkilerini sınırlayan kurallar içerirler. Tanzimat Fermanı’nın en önemli noktalarından biri herkesin yasalar önünde eşitliği ilkesi olup Osmanlı Devleti’nde yasalar karşısında eşitliği getirerek Politik birliğin kurulmasını amaçlamaktaydı. Bu ilke 1856’da yayınlanan Islahat Fermanı’nda da vurgulanmaktaydı. 1876’da onaylanan Anayasada aşağıdaki ilke yer almıştır: “Osmanlı Devleti’nin bütün vatandaşları din ya da mezheplerine bakılmaksızın Osmanlı sayılırlar.”
Yasalar önünde eşitlik ilkesinin Batı ülkelerindeki gelişmesi ve Osmanlı Devleti’nde uygulanması imparatorluk içinde yaşayan çeşitli etnik grupların Müslümanlarla her bakımdan eşit konuma gelmesini sağlayarak din ve Devlet işlerinin birbirlerinden ayrılması yolunda ilk adımı oluşturmuştur. Bu dönemde giderek artan sayıda kamu kurumlarının statülerinin İslam hukuku ilkelerinden uzaklaşarak medeni hukuk temellerine doğru kaydığı görülmektedir. Tanzimat Fermanı’nda yer alan ilkeler böylece modern Türkiye’nin anayasal rejiminin temellerini atmış ve laikliğin gerçekleştirilmesini sağlamıştır.
  Tanzimat Fermanının Osmanlı’nın klasik siyasal yapısına getirdiği en önemli değişiklik Babıâli bürokratlarının yönetime egemen olması ve padişahtan daha fazla söze sahip olmaya başlamasıdır. Bu durum padişahın yetkisini çok fazla sınırlamamış olsa da bürokratik yapının ve güç dengelerinin değişmekte olduğunun bir habercisi olmuştur. Bu zamana kadar Weber’in patrimonyalizm diye nitelendirdiği, sultanın kişisel ve keyfi olan siyasal baskısını esas alan bir yönetim biçimine tabi olan Osmanlı İmparatorluğu, bu keyfiliği rasyonelliğe dönüştürmek için çabalayan bir bürokrat sınıfı ile modern bir devlet olma yolunda ilk adımlarını atmaya başlamıştı. Gerçi devlet yöneticilerinin otoriter ve geleneksel despotik tavırlarını korumaları, uygulamaya çalıştıkları demokratik politikalarla çelişkiye düşüyordu ve bu demokratik yönetimi pratikte gerçekleştiremediler ama gerçekleştirmeyi amaçlamış olmaları en azından bürokrasinin zihniyetinin değişmekte olduğunun bir göstergesiydi. Demokrasinin esas amaç olmaktan çok imparatorluğun devamının sağlanması ve gayrı müslim unsurların imparatorluktan kopmasının engellenmesi için araç olması da Tanzimat bürokratlarının yaptıkları reformların siyasal modernleşmeyi hazırladığı gerçeğini değiştirmez.
  Kısaca, döneme egemen olan stratejik karar, sınırlı bir laikleşmeyi önererek şeriattan bağımsız karar alma alanını genişletmeye yönelmiştir. Ancak, yine de her yeni atılım, son aşamada dini bürokrasinin onayına sunulmak zorundaydı.
Tanzimat Fermanı için diyebiliriz ki, düşüncelerde o an için olmasa bile, zamanla ülkenin sosyal ve siyasal durumunun ortaya koyduğu tehlikeyi anlayabilen bir grup çıkarmış, Tanzimat hareketleri ile birlikte meşrutiyet rejiminin kurulabilmesi ortamı hazırlanmıştır. Tanzimat’ın bir başka özelliği, Avrupa’da ortaya çıkan yeni düşüncelerin, XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı sınırları içine girmekle kalmayıp, merkezi otoriteyi de etkilemiş olmasıdır. Modern çağın temel siyasal örgütlenme ilkeleri, Asya’nın öteki bölgelerine ve Afrika’ya geçmeden önce, XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı devletinin sınırları içinde dolaşmaya başlayacak ve böylece, XX. yüzyılda Türkiye Cumhuriyeti binasının oturacağı temele ilk taş konmuş olacaktır.
 

TANZİMAT’IN SÜRMESİ: ISLAHAT FERMANI

1821 de Mora’da başlayan Yunan ayaklanması, Avrupa devletlerinin de desteğiyle 1830’da Yunanistan’ın bağımsızlığıyla sonuçlandı. Osmanlı İmparatorluğu’ndan koparak üzerinde ilk milli devletin kurulduğu bir toprak parçası olan Yunanistan bu olanağa Viyana Kongresinde bir araya gelerek Kutsal İttifak adıyla bir anlaşma kabul etmiş olan Avrupa Devletleri’nin bu Kutsal İttifakı bir kenara atmaları sonucu kavuştu. Viyana Kongresi 1815’de toplanmış, Napolyon Savaşları nedeniyle alt-üst olan Avrupa siyasal haritasını yeniden düzenlemiş ve statükonun korunması konusunda Avrupa Devletlerince görüş birliğine varılmıştı. Ancak bu bağlayıcılık Yunan ayaklanması söz konusu olduğunda bir kenara itildi ve yeni kurulan Yunanistan Devleti’nin Rusya’nın uydusu olmaması için Avrupa Devletleri kendi himayelerine almakta gecikmediler.
  Diğer yandan Viyana Kongresinde ilk kez Rus Çarı Aleksandr Doğu Sorunu kavramından söz etmişti. Doğu Sorunu ile kast edilen Osmanlı İmparatorluğu idi ve üç aşamadan oluşan bu süreç 1774 Küçük Kaynarca Anlaşması ile başlamıştı.
  Doğu Sorununun ilk aşaması Küçük Kaynarca anlaşması ile Rusya’nın Ortodoks nüfus üzerinde sağladığı etkiye karşılık Avrupa Devletleri’nin diğer gayrimüslimleri himaye politikasına yönelmesi ile başlayan Gayrimüslimlerin Himayesi sorunudur. (Bkz: Doğu Sorunu kutusu) Bu çerçevede Osmanlı coğrafyası içinde misyonerlik etkinliklerine girişen batılı ülkeler açtıkları misyoner okullarında batılı düşüncelerle, ulusçuluk  ülküleriyle donanmış nesiller yetiştirmeye başladılar. Misyonerlerin kurduğu matbaalarda basılan kitaplarda dinsel propagandaların yanı sıra ulusçuluk, laiklik, liberalizm gibi düşünceler de yayılmaya çalışılıyordu.
Diğer yandan özellikle ticaretle uğraşan gayrimüslimler Avrupa Devletleri konsolosluklarından aldıkları vatandaşlık belgeleriyle batı ile daha yakın ticari ve kültürel ilişkiler kurmaya başladılar. Yabancı dil bilen gayrimüslimler, batılı devletlere tercümanlık hizmetlerinde bulunarak bu ilişkileri daha da geliştirdiler. Bu sürecin sonunda Osmanlı toplumsal yapısı içinde Müslümanlarla eşit sosyal, siyasal ve hukuksal haklar isteyen talep eden bir gayrimüslim nüfus oluşmaya başladı. Gayrimüslim nüfusun istekleri sadece bu haklarla sınırlı kalmayıp bir süre sonra Osmanlı İmparatorluğu’ndan kopma düşünceleriyle gelişen ayaklanmaları hazırlayan bir düşünce ortamı yarattı.
  Fransız Devrimi’nin ardından tüm dünyaya yayılan düşünce akımları ve özellikle ulusçuluk ideolojisinin etkisi kısa sürede Balkanlar coğrafyasını da etkisi altına aldı. Balkanlarda arka arkaya yaşanan ayaklanmalar öncelikle bu bölgedeki vilayetlerin ayrıcalıklı (özerk) yapıya kavuşmasını ve ardından da İmparatorluktan kopuşunu getirdi. Osmanlı yönetimi açısından Balkanlarda yaşanan karışıklıkları önlemek, bölgeye yönelik gittikçe genişleyen reform önlemleri almakla mümkün görünüyordu. Ancak 1856’da Paris Barış Konferansı’nda bir araya gelen Avrupa Devletleri bu reformların tüm Osmanlı gayrimüslim nüfusunu içine alacak şekilde bir genel ıslahat şekline getirilmesi konusunda Osmanlı İmparatorluğu ile bir anlaşma imzaladılar.
  Bu anlaşmanın gereğini yerine getirmek ve toplumsal iç dinamiklerin isteklerini karşılamak üzere Osmanlı İmparatorluğu 1856 yılında, Tanzimat Fermanı’nın bir tamamlayıcısı niteliğinde olan Islahat Fermanı’nı ilan etti.
Islahat Fermanı Tanzimat Fermanı’nın tamamlayıcısı ve pekiştiricisidir. Tanzimat Fermanı’ndan farklı yönü, yalnızca azınlıklar için bir takım haklar öngörmesidir.
Ferman’a göre; Müslüman olmayanları küçük düşürücü sözler kullanılamayacak,azınlıklar devlet memuru olabilecek ve her tür okula girebilecek, mahkemeler açık olacak ve herkes kendi dininde yemin edebilecek, işkence, dayak ve angarya yasak olacak; Hıristiyanlar yerel yönetim meclislerine üye olabilecek, yabancı uyruklular mal ve mülk edinebilecek, gayrimüslimlerden alınan baş vergisi olan cizye kaldırılacak, Hıristiyanlar için bedelli askerlik getirilecek ve herkes şirket, banka gibi ticari kurumlar açabilecekti.

TANZİMAT DÖNEMİ DÜZENLEMELERİ
 
Tanzimat ve Islahat fermanlarının ilanıyla başlayan Tanzimat dönemi, Türk modernleşmesi açısından dönüm noktasıdır. Bu dönemde bütün alanlarda köklü düzenlemelere gidilmiştir. Tanzimat dönemi düzeltim hareketleri hem III. Selim ve II. Mahmut’un çalışmalarının tamamlayıcısı olmuş hem de bu reformları yaygınlaştırarak modernleşmeyi daha kalıcı kılmanın yollarını aramıştır. Önceki dönem düzenlemeleri geliştirilmiş ve reformlar daha kurumsal hale getirilmiştir. Bu çalışmaları reformları şu başlıklar altında inceleyebiliriz.

Yönetsel düzenlemeler: II. Mahmut döneminde kurulan bakanlıkların yanı sıra 1839’da Ticaret Bakanlığı, 1846’da Ziraat ve 1848’de İmar Bakanlığı kurulmuştur. Bu bakanlıkların kurulması ile Osmanlı’da yönetim teknik kadroları oluşturuluyordu. Aynı çerçevede Tanzimat Meclisi, Maliye Meclisi gibi bazı yönetim meclisleri de oluşturulmuştur. Tanzimat bürokrasisi içinde memur kavramı oluşturulmuştur.
Tanzimat döneminde yönetsel bölümlenme köy, nahiye, kaza, sancak ve eyalet şeklinde örgütlenmiştir. 1864 yılında yapılan geniş çaplı düzenlemelerle yönetim kademelenmesi sistemleşmiştir. Yine bu dönemde kaymakam ve vali gibi görevlilerin görev ve yetkileri yasalarla tanımlanmıştır. 1858 yılında İstanbul’da, 1870 yılından sonra da İmparatorluğun diğer yerlerinde belediye örgütleri kurulmuştur. İstanbul dışındaki yerleşmelerde İhtiyar Meclisi, Nahiye Meclisi, Kaza Meclisi, Sancak Meclisi ve Vilayet Meclisi gibi yerel yönetim meclisleri kurulmuştur. Böylece basit anlamda yerel yönetimlere katılım sağlanmıştır.
Hukuksal Düzenlemeler: Tanzimat ile yapılan çalışmaları III. Selim ve II. Mahmut düzenlemelerinden ayıran en önemli fark, hukuk sistemindeki yeniliklerdir. Hukuksal düzenlemeler zamanda Türk modernleşmesinin temel dayanağı olmuştur. Hukuk alanında da düzeltim iki eksen etrafında öbeklenmiştir. İlk eksen kişi temel hak ve özgürlükleri/haklar sistemi, ikinci eksen ise yasalaştırma çalışmalarıdır.

XIX. yüzyılın başlarında Avrupa’da temel hak ve özgürlükler hukuk metinlerine kişi doğal hukuku olarak girmiştir. Kanun önünde eşitlik, kamu hizmetlerinden eşit yararlanma ve vicdan özgürlüğü kişi temel hak ve özgürlüklerinin temelidir. Bunlardan kaynaklanan kişinin doğal, vazgeçilmez ve devredilmez olan hakları henüz Osmanlı yasa metinlerinde yoktu. Bu konuda ilk kez II. Mahmut döneminde yazılı metne girmeyen söylem ve uygulamalar kendisini göstermişti. Tanzimat ve Islahat fermanları ile insanlar dil, din ve ırkları ne olursa olsun eşit kabul edilmişti. Ne var ki cinsiyet eşitliği bir başka deyişle kadın-erkek eşitliği Osmanlı’da hiçbir zaman sağlanamamıştır.
Batı hukukunda insanların doğal hukuku olarak kabul edilen temel hak ve özgürlükler, Osmanlı İmparatorluğu’nda padişahın her an geri alma hakkının saklı tutulduğu bir sadaka gibi kabul edilmiştir. Sultan da kendisince gerekli gördüğü durumlarda bu sadakayı geri almıştır. Ne var ki artık temel haklar öğrenilmiş ve onları isteyen yeni bir grup ortaya çıkmıştır. Bu istek Osmanlı aydınlarınca hürriyet olarak simgeleşmiştir.
Yeni hukuksal düzenlemelerin ikinci ayağı kanunlaştırma çalışmalarıdır. Bu açıdan ilk adım 1840 yılında çıkarılan Ceza Kanunu idi. Bu aslında kişi hukuku olması itibarıyla şeriata yapılan bir karışma idi. Bu yasanın içindeki şu cümle, “dağdaki bir çobanla bir vezirin eşit tutulacağı” (Madde 1), yeni hukukun ruhunu yansıtıyordu. 1851 yılında ve daha sonraki yıllarda bu kanuna eklemeler yapılmıştır.
1850 yılında Ticaret Kanunu ve 1863 yılında Deniz Ticaret Kanunu kabul edildi. 1858 yılında Arazi Kanunu ve 1869 yılında da Vatandaşlık Kanunu kabul edildi. Bu dönem içinde benzeri bir takım kanunlar yapılıp kabul edildi. Bu kanunlar Avrupa ülkelerindeki (özellikle Fransa) kanunların çevirisi şeklinde oluyordu. Buna resepsiyon denir.
Kanunlaştırma çerçevesindeki en önemli adımlardan birisi de Mecelle’nin hazırlanmasıdır. Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında oluşturulan bir komisyon
tarafından oluşturulan 16 ciltlik bu kitapta, alım-satım, kira, kefalet, rehin, bağış, tasarruf, ortaklık gibi bir çok ticari konular sistemleştirilmiştir.
Yeni kanunlara uygun yargı kurumları oluşturularak mahkemeler kurulmuş ve batı toplumlarında olduğu gibi yargılama ve mahkeme usulü uygulama alanı bulmuştur. Geleneksel kadı mahkemeleri sadece evlenme, boşanma ve miras paylaşımı konuları ile sınırlandırılmıştır.
Yeni kabul edilen batılı hukuk sistemi Türk kültür tarihinde din dışılığın, bir anlamda laikliğin bir başlangıcıydı.
Eğitimle İlgili Düzenlemeler: Tanzimat dönemi bu anlamda diğer reformlara göre daha şanslı idi. III. Selim ve II. Mahmut reformları az da olsa sonuçlarını vermeye başlamış, eğitilmiş insanlar yetişmeye başlamıştır.
II. Mahmut döneminde Maarif Bakanlığı’nın kurulmasından başka 1846 yılında Maarif Meclisi, 1851 yılında da Encümen-i Daniş adında bilimler akademisi kurulmuştur. Fakat bu akademi pek faydalı olamamıştır. 1849 yılında Dar’ül-maarif, 1859 yılında Mülkiye Mektebi, 1863 yılında da Dar’ül-fünun kuruluştur. Dar’ül-maarif ara yönetici, Mülkiye Mektebi de üst düzey yönetici yetiştirmek gibi bir amaçla kurulmuşlardır. Bu iki okul da bu amaca iyi bir şekilde hizmet etmişlerdir. Üniversite diyebileceğimiz Dar’ül-fünun ise uzun süre faaliyete geçememiştir.
1869 yılında çıkarılan Maarif Kanunu ile günümüzdeki eğitim kademelenmesine benzer bir eğitim sistemi oluşturulmuştur. Sıbyan veya İptidai /ilk mektepler, günümüz temel eğitiminin birinci kısmına denk gelmektedir. Rüştiye mektepleri ise orta okul seviyesindedir. İdadi ve Sultaniler ise lise dengi okullardır. Bunların üzerinde de çok çeşitli yüksek okullar kurulmuştur. Bu yasa ile ilk kez devlet bütçesinden eğitime pay ayrılmaya başlanmıştır. XIX. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı İmparatorluğu’nun bir çok yerinde bir çok okul açılmıştır.

Tanzimat döneminde Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi hızlanmış, yabancı dillerden bir çok kitap tercüme edilmiştir. Tüm bu gelişmeler çerçevesinde XIX. yüzyılda yeni bir Tanzimat Aydını  tipi ortaya çıkmıştır.
Bütün bu gelişmeler yaşanırken yüz yıllardır hiç değişmeyen medreseler de hayatlarına devam etmiş, bu kurumlardan ise geleneksel, tutucu insanlar yetişmeye devam etmiştir. Bu da Osmanlı’daki aydın tipinde bir ikilem yaratmış, yeni-eski çatışmasını arttırmıştır.
Ekonomi İle İlgili Düzenlemeler: XIX. yüzyılda karmaşıklaşan ekonomik ilişkiler, Osmanlı İmparatorluğu’nda bu dönemde çok önemli değişimleri doğurmuştur. Geleneksel kapalı ekonominin yerini artık kapitalist ilişkiler ve yaptırımlar almaya başladı. Bu açıdan ilk olarak vergi sisteminde düzenlemeler yapıldı. Yüzlerce çeşit ve oranı sabit olmayan vergiler kaldırılıp yerine sabit ve belirli bir vergi getirildi. Bu çerçevede tarımın geliştirilmesi için çalışmalar yapıldı. Toprak mülkiyeti yaygınlaştırılarak, özel mülkiyet desteklendi. Böylece pamuk, zeytin gibi endüstri bitkileri üretiminin artışı ile tarımsal üretimde pazara yönelik üretim başladı. Özellikle Çukurova ve Ege kıyılarında, Avrupa pazarları ile ilişkilendirilebilen bir tarımsal etkinlik XIX. yüzyılın başlarından itibaren yaşanmaya başlandı.
1847 yılında manifaktürel üretime engel olan gedik sisteminin kaldırılması ile küçük sanayi yatırımları, tekel engelinden kurtuldu. Bu ilk anda çok etkili olmadıysa da yüzyılın sonlarından itibaren küçük ölçekli yatırımlarda hızlandırıcı bir etken olmuştur. Bu dönemde ticari yaşamda da önemli gelişmeler olmuştur. Gümrük düzenlemeleri yapılmış, Ticaret Mahkemeleri kurulmuştur.
Ne var ki, güçsüz durumdaki Osmanlı Devleti, kendi ekonomisini koruyacak koruma önlemlerini alamamıştır. 16 Ağustos 1838 tarihinde Osmanlı devleti İngiltere ile imzaladığı Balta Limanı ticaret sözleşmesi ile Osmanlı gümrük duvarları indirilmiştir. Böylece, zaten emekleme dönemine bile girememiş olan Osmanlı endüstrisi, Avrupa rekabeti karşısında savunmasız durumda bırakılmıştır.

Oysa yapılan çalışmaların bir amacı, ekonomik ilişkilerin Avrupa yöntemlerine göre ayarlanması ve liberal ekonomik politikanın benimsenmesiydi. Ayrıca, Avrupalılara göre, modern (pazar) toplumu, eşit derecede modern ve etkili bir bürokrasiyi gerektiriyordu.
Tanzimat döneminin bir özelliği de Osmanlı Devleti’nin az sayıda da olsa fabrikalar kurmasıdır. Aslında daha önce II. Mahmut döneminde kurulan Feshane 1839’da Eyüp’te bir fabrika haline getirildi. Bu fabrikada daha sonraki dönemlerde festen başka tekstil ürünleri de yapılmıştır. 1844 yılında İzmit’te, 1848 yılında Veliefendi’de, ertesi yıl Hereke’de tekstil fabrikaları, bu yıllarda Bursa’da da ipek fabrikası açılmıştır. Bu fabrikalar kimi zaman kapanmışlarsa da önemli miktarda üretim yapmışlardır. Tekstil sektörünün yanı sıra kundura, cam ve kağıt sanayiinde de devlet yatırımları kendisini göstermiştir. Her ne kadar bu fabrikalarda üretilen mallar Avrupa ürünleri ile rekabet edebilecek seviyede değillerse de üretimin ve işletmeciliğin başlamış olması önemlidir. Bu Osmanlı’nın Avrupa kapitalizmine katıldığını göstermektedir. Ne var ki bu katılma, Osmanlı İmparatorluğu’nu kapitalistleşmesini üst boyutlara taşıyan Avrupa karşısında, yarı sömürge oluşa kadar götürmüştür. Kırım Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk kez Avrupa devletlerinde borç para alması onu batağa sürüklemiştir. 1875 yılında mali iflas ve 1881 yılında Düyun-u Umumiye İdaresi’nin yani Genel Borçlar Yönetimi’nin açılması Osmanlı’yı mali açıdan da tutsak hale getirmiştir.
Tanzimat döneminde yapılan limanlar, kara ve demir yolları da Osmanlı’ya hem yeni ufuklar açmış hem de onun şeklini görüntüsünü ve yaşamını değiştirmiştir.
Toplumsal Alandaki Değişiklikler: XVIII. yüzyıldan itibaren yaşanan batılılaşma, Tanzimat döneminde en azında yeni oluşan aydınlar arasında bir taban yaratmıştır. Bu dönemde teknolojinin de yayılmaya başladığı düşünülürse modernizmin artık Osmanlı yönetimi ve toplumu için daha yoğun bir belirleyici olduğu anlaşılır. Özellikle üst yapı kurumlarında yaşanan değişimler bir dönem sonra toplumun yaşantısında ve düşüncesinde yer etmeye başlamış bu da toplumda az da olsa bir dönüşümü mümkün kılmıştır.
Tanzimat dönemi zihniyet dönüşümünün en çarpıcı alanı kadın kavramındaki değişimdir. Özellikle gazetelerin artmasıyla birlikte kadın gazeteleri çıkmaya başlamış ve kadınların çeşitli konulardaki yazıları yayınlanmaya başlanmıştır. Kız okullarının ve kız öğretmen okullarının açılması ile kadınların eğitimi bu dönemde kurumsallaşmış, kadın nüfus arasında okur yazar oranı artmıştır.
Tanzimat döneminde giyim konusunda da büyük değişimler yaşanmıştır. II. Mahmut döneminde sadece memurlarda başlayan yeni giyim hızla, özellikle İstanbul halkı arasında yayılmıştır. Artık ayakkabı, pantolon, gömlek, ceket ve kravat kullanan ama başında adeta müslümanlığın sembolü olan fes bulunan yeni bir giyim yaygınlaşmıştır. Keza kadın giyiminde de Avrupa modası ile islami geleneği bağdaştırmaya çalışan yeni kadın giyim tarzları kullanılmaya başlanmıştır.
Tanzimat döneminde Osmanlı eski toplumsal sınıfları ve toplumsal yapı değişmiştir. Geleneksel toplumun yerini daha açık bir toplum, kul yöneticilerin yerini bürokrat/memur almıştır. Bu dönemde kapitalistleşmeye koşut az görüntülerle de olsa tüccar sınıfının önem kazanması, az sayıda da olsa işçi sınıfının oluşması toplumsal yapıyı değiştirmeye başlamıştır. Bunun yanı sıra daha önce olmayan tipte bir aydın sınıfının oluşması Osmanlı İmparatorluğu’na yeni çehreler kazandırıyordu.
Tanzimat dönemi ile düşünce yapısında da önemli değişimler yaşanmış, geleneksel öbür dünyada mutluluğu hayal eden insan tipinden, bu dünyadaki mutluluğu isteyen insan tipine doğru geçiş başlamıştır. (Bu geçiş işlemi hala sürmektedir.) Ne var ki bu dünya karşılaştırması çerçevesinde yeni insan tipinde, batı uygarlığı karşısında bir aşağılık kompleksi de yavaş yavaş ortaya çıkmıştır.

TANZİMAT’IN GETİRDİKLERİ

III. Selim, II. Mahmut ve Tanzimat düzenlemeleri bir bütünün parçalarıdır. Dolayısı ile bu çalışmalar bir bütün olarak düşünülmelidir. Bunların amacı, her şekilde Osmanlı Devleti’nin varlığının sürdürülmesiydi. Bu amaç XIX. yüzyıl dünyası için sağlanmış oluyordu.
Adı geçen iki sultan yenilikçi eylemleri için taban bulamamışlardı. Bu yeniliklerin ekonomik kaynaklarının bulunamaması, yeni bir düzen kurma gereğine inanmış bir teknik kadronun olmaması ve düzenlemelerin gerekliliğinin halka anlatılamamış olması önemli sorunlar oluşturdu. Düzenlemeler çoğu kez temelden çok dış görünüşe yöneliyordu. Yasal değişiklikler ise bir çok kez tam olarak uygulanamıyordu. Bu olumsuzluklar, Osmanlı reformlarının sonuç olarak başarılı olmasına engel olmuştur.
Osmanlı düzelti çalışmalarının bir özelliği de geleneğe pek dokunmadan yapılan reformlar olmasıdır. Nitekim bu dönemde yeni, modern kurumlarla birlikte, bir çok alanda geleneksel eski kurumlar da korunmuştur. Bu da toplumda bir ikilem (düalizm) oluşturmuştur. Kabaca alaturka/alafranga, eski/yeni, geleneksel/modern hata doğulu/batılı olarak isimlendirilebilen bu ikilem toplumda çatışmalar yaratmıştır. Toplum hem eski olandan tam kurtulamamış, hem de yeniye tam girememiştir. Bir çok konuda benzeri ikilemler günümüz Türk toplumunda da görülebilmektedir.
Osmanlı düzeltim hareketlerinde  yenilikçilerin kapsamlı bir düzeltim projeleri yoktu. Genel bir modernizm amacı üzerine kurulmaya çalışılan değişimler bir çok kez kendi iç dengelerinde çatışmalar yaratmıştır. Örneğin vergi düzenlemeleri çerçevesinde iltizam sistemi kaldırılıyor fakat yerine düzgün bir sistem kurulamadığı için iki yıl sonra tekrar geriye dönülüyordu. Bir bakanlık kuruluyor birkaç yıl sonra o bakanlık kapatılıyor sonra tekrar açılabiliyordu. Bu da reformlara olan inancı azaltıyordu.
Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası politikadaki sorunları sonucunda Batı’ya olan gereksinimi da artmış bu da İmparatorluğu Batı etkisine savunmasızca açmıştır.

Yunan İsyanı, Mısır sorunu, Osmanlı-Rus ve İran savaşları Osmanlı yönetimini bunaltmış, bu çerçevede Osmanlı yönetimi, Batı’ya daha fazla yanaşmıştır. Bu da batılı diplomatların Osmanlı yönetimine karışmalarını mümkün kılmıştır.
Uluslararası sıkışıklığa koşut, iç politikada da önemli sorunlar kendisini gösterdi. Fransız Devrimi paralelinde ortaya çıkan milliyetçi hareketler, Osmanlı tebaası içinde gayrimüslimler arasında önemli bir taraftar buldu. Tanzimat uygulamaları içinde Müslümanlarla gayrimüslimler arasında yaşanan çekişmeler ve farklı hoşnutsuzluklar reformlara karşı bir toplumsal karşı duruşu ortaya çıkardı.
Toplumun çok büyük bir kesiminin geleneklerine bağlı bir kitle olduğu düşünülürse, Osmanlı reformlarının toplumsal bir taban bulamamasının ve topluma sızamamasının nedenleri anlaşılabilir.
Osmanlı düzeltim hareketlerinin kesinlikle başarısız olduğu gibi bir sonuç da çıkarılamaz. Tanzimat reformları ile modernleşme süreci üst yapıda başlamış, Osmanlı yönetim ve düşünce yapısı batılı çağdaş kurum ve düşüncelerle tanışmıştır. Uygulamada sorunlar yaşansa da kurumlar yaratılmaya çalışılmıştır. Reform istekleri siyasal iktidardan ayrılıp, yeni Tanzimat aydınlarınca istenilir olmuştur. Osmanlı tarihinde ilk kez kamu oyu oluşmuştur. Sonuç olarak, her türlü duraksamalara rağmen Tanzimat düzenlemeleri, Osmanlı toplumu ve yönetimi için bir dönüşümün başlangıcı olmuştur.

GENÇ OSMANLILAR VE SİYASAL DÜŞÜNCELERİ

Tanzimat ve Islahat düzenlemeleri Osmanlı toplumsal yapısı içindeki dinsel ve cemaatsal ayrımları ortadan kaldırdı. Bu dinsel ve cemaatsal ayrımlar millet sistemi olarak adlandırılan Osmanlı toplumsal örgütlenmesinin geleneksel temellerini oluşturuyordu. Dolayısıyla bu geleneksel temeller de ortadan kalkmış oldu. Tanzimat’tan önce devlet amaç uyruklar araç iken geliştirilen yeni anlayışta amaç uyrukların eşitliği ve refahı, devletin de bunu sağlamada araç olduğu düşüncesi geliştirildi. Gayrimüslimler dinsel kimlikten ulusal kimliğe sıçradılar. Ulusal kimlik tanımlaması çerçevesinde ulusçuluk düşüncesinin de etkisi ile Osmanlı yönetimine karşı yabancılaşma süreci içine girdiler.
Osmanlı aydınının bu kimlik tartışmalarına ve gayrimüslimlerin yabancılaşma sürecine tepkileri üç aşamada ortaya çıktı:
Birinci aşama İttihad-ı anasır (Unsurların Birliği) anlayışıyla tüm Osmanlı vatandaşlarını din ve cemaat farkını ortadan kaldıran bir yapay kimlik yaratma düşüncesiydi. Bu düşünce Osmanlıcılık adıyla sembolleştirildi.
Osmanlıcılık düşüncesinin öncüleri olan Şinasi, Ali Suavi, Namık Kemal ve Ziya Paşa bu ülküyü, bütün Osmanlı vatandaşlarını din ve etnik farkı gözetmeksizin üst yapıda Osmanlı adıyla ve kimliğiyle birleştirecek yeni bir kimlik tanımlaması olarak görüyorlardı. Bu yeni kimlik eski Osmanlı adından ve kimliğinden farklı toplumsal yapıda din, mezhep cemaat ayrımını göz önüne almaksızın bir Osmanlı anlayışı yaratmayı hedeflediği için Yeni Osmanlıcılık adını alıyordu. Yeni Osmanlılar düşüncelerini yaymak için basını bir silah olarak kullanıyorlardı. Tasvir-i Efkar, Hürriyet, Muhbir gibi bazı gazeteler hem İstanbul’da hem de yurt dışında (Londra ve Cenevre’de) Genç Osmanlılar tarafından yayınlanıyordu.
Yeni Osmanlıcılık düşüncesinin savunucuları Genç Osmanlılar bir yandan batının teknik ve kurumsal üstünlüğünü yakalamak ve gayrimüslimlerin endişelerini gidererek onları eşit uyruk konumuna getirmek; diğer yandan Müslüman (özellikle de Arap) nüfusun hanedana bağlılığını korumak ve İslamın birliği adına Müslümanları etnik ayrımdan uzak tutmak gayreti ile Yeni Osmanlıcılık ülküsünü olgunlaştırdılar. Osmanlıcılık ülküsü özellikle ulusçuluk ideolojisinin parçalayıcı etkilerine karşı bir kalkan haline getirildi.
Ne var ki bu kimlikle yeni bir Osmanlı milleti oluşturma fikri bazı zorluklarla karşı karşıyaydı. Öncelikle Osmanlı toplumsal yapısını oluşturan cemaatleri bir arada tutacak ortak bir bağlılık duygusunun olmaması, bundan başka ne Türkler’in ne de Türk ve Müslüman olmayan grupların bir Osmanlı milleti içinde eriyip yok olmayı istememesi, yani beraber ve birlikte yaşama isteğinin olmaması bunda etkiliydi. Bu nedenle Osmanlı milleti oluşturmak veya Osmanlıcılık düşüncesi boş bir hayal olarak yorumlanmıştır.
Fakat Yeni Osmanlıların bir Osmanlı milleti oluşturmak için gerekli gördükleri anayasalı parlamentolu bir rejim boş bir hayal olmamış, ve gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Merkezde bütün toplumun temsilcilerinden oluşan bir meclis kurma düşüncesi Tanzimat Dönemi’nde oluşturulan yerel ve genel nitelikli danışma meclislerinden esinlenmiştir.
Gerçi bu meclisler sadece talep iletme aşamasındaydılar. Nitekim ahâlinin de hükümetten yardım sağlamanın ötesinde kendi kendini yönetme konusunda herhangi bir kaygısı yoktu. Bununla birlikte bu meclislerde oluşturulan temsili yönetim ilişkileri içerik açısından olmasa bile biçimsel olarak yeni siyasal temsil ilişkilerinin doğmaya başladığını gösteriyordu. Bu meclislerde kazanılan deneyimler; I. Meşrutiyet Meclis-i Mebusanı’nı oluşturan ve bu meclislerden gelen mebusların siyasal davranışlarında görülen olgunluğa ve demokratik terbiyeye katkıda bulunmuştur .
  Bu uygulamalar, bir parlamento aracılığı ile halkın siyasal temsilinin sağlanması düşüncesini savunanların görüşlerinin oluşmasında da etkili olmuştur. Bu düşüncenin oluşmasında bu uygulamaların ve Batı’dan gelen etkilerin yanısıra, İmparatorluğun yitirilmiş olan bazı topraklarında; örneğin Mısır ve Tunus’daki temsil uygulamalarının da etkisinden söz edilebilir. Daha 1829’da Mısır’da Mehmet Ali Paşa, her yıl bir kaç gün toplanan 156 üyeli bir Danışma Meclisi atamıştı. 1861’de Tunus Bey’i müslüman bir ülkede Avrupa tipinde ilk anayasayı ilan etmişti. Bu anayasa yürütmeyi Bey’e verirken yasama yetkisini Bey’in atadığı 60 üyeden kurulu Büyük Meclis ve Bey arasında paylaştırıyordu. En son 1866’da Mısır’da Hidiv İsmail, seçmenleri ve işlevleri çok sınırlı bir danışma organı kurarak ilk seçimli meclis denemesinde bulunmuştu .
  Tanzimat uygulamalarına karşı çıkan Yeni Osmanlılar, Tanzimat’ı eleştirirken; bu reformların hakları belirten ve koruyan bir anayasanın ve halkı temsil eden bir meclisin kabul edilmesiyle uygulanabileceğini belirtiyorlardı . Onlara göre; Tanzimat’ın söz verdiği yasalar yerine, bir bürokratik seçkinler (elit) sultası gelmişti. Yeni Osmanlılar’a göre, söz verilen yasalar rejimin kuru bir vaad olarak kalması bir kurumsal sorundan kaynaklanıyordu: Ancak halkı temsil eden bir meclis bu yeni düzenin uygulamaya geçmesini sağlayabilirdi. Ancak bir parlamento her sınıf insanın çıkarını gözetebilirdi.
  Yeni Osmanlılara göre Tanzimat’ın ikinci bir eksikliği, bir temel felsefeye dayanmamasıydı. Batı’da anayasacılığın ve temsil sisteminin arkasında XVII. Yüzyıldan beri gelişen aydınlanma felsefesi yatıyordu. Örneğin Namık Kemal’e göre Tanzimatçılar Osmanlı siyasal sisteminin temel felsefesini oluşturan İslamcı dünya görüşünü bir yana atmışlar ve böylece reformları çürük bir temele oturtmuşlardı. Oysa, İslamcı ilkeler demokratik sistemin de felsefesini oluşturabilir, halkın yönetime katılması usul-ü meşveret ile sağlanabilirdi.
Yeni Osmanlıların öngördükleri anayasal düzen 1876’da gerçekleştirildi. Ne var ki bu gelişmenin Avrupa’da görülen örneklerinde olduğu gibi uzun bir sürecin beklenen bir sonucu olduğunu ileri sürmek mümkün değildir. Her şeyden önce Meşrutiyet Batı’ya yönelik bir zihniyet değişikliğinin ürünüydü . Gelişmenin ölçütü olarak Batı kurumları görülüyordu ve çağdaş yönetim biçiminin Avrupa’da geçerli olan parlamentolu yönetim olduğu görüşü Tanzimat aydınınca kabul edilmişti. Ayrıca milliyetçiliğe karşı Osmanlı birliğinin sağlanması için Parlamentarizm yöntemi savunulmuştu. Diğer yandan daha önce sözü edilen Tanzimat dönemi temsil uygulamaları da Meşrutiyet rejiminin kuruluşunda etkili olmuştur.

MEŞRUTİ REJİME GEÇME GİRİŞİMİ VE OSMANLI DEVLETİ’NDE İLK YAZILI ANAYASA

Genç Osmanlıların en önemli başarısı aynı zamanda kendi sonlarını da hazırlayan I. Meşrutiyet’in ve ilk Osmanlı anayasası olan Kanun-u Esasi’nin 1876’da ilan edilmesini sağlamak oldu. Genç Osmanlılar, Abdülaziz’e başlattıkları muhalefeti, mücadeleye dönüştürdüler. Nihayet Mithat Paşa’nın öncülüğündeki yenilikçi idareciler Abdülaziz’i tahttan indirerek yeğeni V.Murat’ı başa geçirdiler(30 Mayıs 1876). Ancak hastalığı sebebiyle üç ay sonra o da tahttan indirilerek, Kanun-i Esasi’yi ilan edeceğini beyan eden kardeşi II.Abdülhamit Osmanlı tahtına çıkarıldı. Meşrutiyet’in ilanıyla kurulacak Mebuslar Meclisi’nde bütün topluluklar temsil edilebilecekti. Tam bu dönemde Rusya, Osmanlı Devleti’ne 1876’da toplanan İstanbul konferansında alınan kararları kabul ettirmek için savaş ilan etti.(Nisan 1877). Tarihimizde “93 Harbi” diye bilinen 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı, meşruti rejim kurma girişiminin sona ermesi gibi askeri ve siyasal bakımdan önemli sonuçlar doğurmuştur.
  Bu girişim Tanzimat ortamında yetişen ve ülkenin kurtuluşunu meşruti sistemde gören Babıali bürokrasisi içindeki küçük bir grubun ürünüydü. 1876 Anayasası’nı hazırlayanlar, demokrasiyi ve dolayısıyla anayasayı yığınların seçeneklerini, özlemlerini yansıtan bir belge olarak görmekten çok; Meclisi kuran, yasama etkinliklerine halkın da bir ölçüde katılmasını sağlayan ve Padişahın yetkilerini sınırlayan bir belge olarak yorumlamışlardır.
  Çünkü 1876 Kanun-u Esâsîsi sözcük olarak ve kuramsal olarak milli iradeden söz etmez . Çünkü gerçek egemen Padişahın kendisidir. Hey’et-i Vükela ve Hey’et-i Ayan üyelerini atama yetkisi Padişah’a aittir. Hükümet esas olarak Padişah’a karşı sorumludur. Parlamentoyu dağıtmak Padişahın yetkisi içindedir ve isterse yasama organının faaliyetlerine karışabilir. Anayasada belirtilen klasik hak ve özgürlüklerin gerçekleştirilmesi için hiç bir güvence yoktur. Ünlü 113. Madde’nin varlığı bunun en iyi kanıtıdır.
  Kanun-u Esâsî çift meclis sistemini benimsemişti. Hey’et-i Ayan reisi ve üyeleri Padişah’ça atanıyordu. Hey’et-i Mebusan için ise her elli bin erkek nüfus için bir temsilci olmak üzere oluşturulacaktı.
  Türkiye’de ilk parlamento seçimleri anayasada belirtilen esaslara göre değil de “Talimat-ı Muvakkate” adlı bir yönergeye göre yapılmıştır . Bu ilk seçimler, anayasaya ve onun çıkarılmasını emrettiği seçim yasasına göre yapılmamıştır. Seçimler genel değildir. Yalnız erkekler katılmış ve erkeklerin katılması da tam anlamyıla gerçekleşmemiştir. Bu seçimlerde, o sıralarda yasal hiç bir siyasal parti faaliyeti olmadığından siyasal partiler söz konusu değildir.
  19 Mart 1877’de açılarak çalışmalarına başlayan Meclis-i Umûmî, çeşitli etkinliklerin yanısıra bir seçim yasası da hazırlamış, fakat 28 Haziran 1877’de Meclis-i Mebusan’ın dağıtılması üzerine yasalaşmamıştır. Aynı yöntemle ikinci bir seçim yapılmıştır. 13 Aralık 1877’de toplanan ikinci meclis de uzun ömürlü olmamıştır .
  İlk Meclis-i Mebusan’da 68’i müslim, 48’i gayrimüslim, toplam 116; ikinci dönemde ise 59’u müslim, 47’si gayrimüslim, 106 mebus meclis faaliyetlerine katılmıştır .
  İlk Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda çalıştığı kısa dönemde, hiç beklenmeyecek bir şekilde ülke sorunları dile getirebilmiş ve hükümet uygulamaları eleştirilebilmiştir. Meclis’de demokratik düşünceler savunulmuş ve tartışılmıştır. Örneğin seçme yaşının 25’den 21’e indirilmesi, oy verme hakkının mülk sahiplerine bırakılmaması, mebusluk için vergi verme koşulunun aranmaması ve seçimlerin tek dereceli olması gibi öneriler tartışılmıştır .
  Londra Konferansı’ndan önce çalışmaya başlayan bu meclis, hükümet tarafından sunulan teklif ve kanun tasarılarını karara bağlayarak ilk dönem çalışmalarını tamamlamıştı. Ancak 93 Harbi’nin sürdüğü sıkıntılı zamanlarda meclisteki temsilcilerin yürekli eleştirileri sarayı kızdırmıştır. Savaşın kötü gidişi parlamentonun sonunu getirmiştir.
Nitekim Gazi Osman Paşa’nın büyük bir kahramanlık göstererek beş ay savunduğu Plevne’yi aşan Ruslar, Yeşilköy’e kadar ilerlemişlerdi. Doğu’da ise ancak Erzurum önlerinde durdurulmuşlardı. Meclis savaşın bozguna dönüşen akışından hükümeti ve padişahı sorumlu tutarak, siyasal gerginliği yükseltmekteydi. II. Abdülhamit, devletin ileri gelenleri ve bazı mebuslarla yaptığı toplantıdan bir sonuç alamayınca, Kanun-i Esasi’nin kendisine verdiği yetkiyi kullanarak ve devam etmekte olan savaşı gerekçe göstererek meclisi kapattı (14 Şubat 1878). Bu Birinci Meşrutiyet’in sonu demekti.
Milliyetçilik etkilerinin özellikle İmparatorluğun orta doğu coğrafyasında yaşayan Müslüman nüfusun ayrılıkçı hareketlere başlamasına yol açması nedeniyle Osmanlı aydının Osmanlıcılık önerisi dışındaki ikinci aşamadaki tepkisi İttihad-ı İslam (Müslümanların Birliği) düşüncesiyle İslamcılık akımını ortaya çıkardı.
II. Abdülhamit’in de parlamentoyu ortadan kaldırdıktan sonra dört elle sarıldığı İslamcılık ideali hedeflenen Orta doğu coğrafyasında değil yine Anadolu coğrafyasında daha etkili oldu. Çünkü Orta doğuda misyonerlik etkinlikleri Arap milliyetçiliğinin filizlenmesini ve bölgede etnik ve dinsel çatışmaların körüklenmesini sağlamıştı. Bu nedenle İslamcılık bu coğrafyada ve İmparatorluğun genelinde birleştirici bir tutkal olarak tutunamadı.  13 Aralık 1877’de toplanan ikinci meclis, İstanbul mebuslarından Astarcılar kethüdası Ahmet Efendi’nin savaş felaketinden sarayın da sorumlu olduğunu ima eden sözleri üzerine, II. Abdülhamid tarafından, Anayasanın kendisine verdiği yetkiye dayanarak 14 Şubat 1878’de kapatılmıştır .
  1876 Anayasası ve onun getirdiği parlamenter sistem geniş bir halk hareketinin sonucu gerçekleşmediğinden, savunabilecek bir örgütün bulunmaması nedeniyle kolaylıkla yürürlükten kaldırılabilmiştir. 1876 Anayasası yürürlükte olduğu dönemden çok II. Abdülhamid’in parlamentoyu kapatarak meşrutiyet uygulamalarına yaklaşık otuz yıllık bir süre ile ara verdiği dönemde bir özgürlük simgesi olmuş ve bu anayasayı tekrar yürürlüğe koymak uğrundaki çabalar halkın gittikçe artan bir oranda siyasallaşmasını sağlamıştır .
  Ortak amaçları olan devletin kurtarılmasının, II. Abdülhamid’in istibdad yönetimden kurtulmak ve 1876 Anayasası’nı tekrar yürürlüğe konulması ile mümkün olabileceğini savunan ve genel olarak Jön Türkler veya Genç Türkler olarak adlandırılan grubun çalışmaları sonucu 24 Temmuz 1908’de meşrutiyet tekrar uygulamaya konmuştur. Birincisinden farklı olarak, siyasal hayatımızda meşrutiyetin ikinci kere ilanı tek sesli uygulamalardan çok sesliliğe geçişe benzeyen yapısal bir değişmenin başlangıcı olmuş, çağdaş anlamda siyasal hayat, hiç değilse kuramsal olarak kurulmuştur. Meşrutiyetin ilanındaki temel özellik, siyasallaşma ve ona kaçınılmaz bir şekilde bağlı olarak dernekleşme ve partileşme sürecini başlatmış olmasıdır.

TANZİMAT DÖNEMİ’NDE OSMANLI İMPARATORLUĞU is a post from: İnkılap Tarihi

XV. yüzyıldan itibaren Avrupa’da önemli değişiklikler oldu. İtalya’da başlayan ve daha sonra bütün Avrupa’yı etkileyen Rönesans, insanı önemli hale getirdi. Her şeyin önüne insanı koyan hümanizm ile Avrupa insanı cemaat ruhundan kurtulup, birey olma bilincine ulaştı. Bu dönemde geleneksel Katolik öğretilere karşı tepkiler yeni bir bilinci de doğurdu. Erasmus, Luther gibi reformistler geleneksel Katolik öğretinin karşısına Protestanlığı çıkardılar. Protestanlık, zamanla hem toplumsal hem de entelektüel bir çevre buldu ve başta Prusya (Almanya) olmak üzere geniş bir taraftar kitlesi de buldu. Rönesans, hümanizm ve reform daha sonraki dönemlerin aydınlanmasının da temellerini atmıştır.
XV. yüzyıl coğrafi ve teknolojik gelişmeler açısından da çok önemlidir. Bu dönemin en önemli buluşlarının başında matbaa gelmektedir. Matbaanın 1450  yılından itibaren Avrupa’da yaygın olarak kullanıldığı bilinmektedir. 1450 ile 1500 yılları arasında Avrupa’da 15-20 milyon kitap basıldığı düşünülürse (bu ilk basılan kitaplara İncunable denir) matbaanın, düşüncenin yayılması açısından ne kadar önemli olduğu kendiliğinden anlaşılır.
Barutun kullanılması ve silah teknolojisindeki gelişmeler (özellikle top teknolojisi) Avrupa’da çok önemli değişimleri doğurdu. Savaşlar çok pahalı hale geldi. Ayrıca top, surların içindeki şehirlerin de ayrıcalığını yıktı. Avrupa’da feodalitenin yıkılmasındaki önemli faktörlerden birisi de topun savaşlarda kullanılmasıdır. Bir başka değişiklik de gemi teknolojisinde yaşanmıştır. Yüksek bordolu, dayanıklı kalyonların yapılması ve bunların üzerine topların yerleştirilmesi Avrupalı insana gemilerle yeni dünya arayışı kapısını açtı.
XVI. yüzyılda Avrupalılar artık “dünyanın yuvarlak, denizlerin de bir bütün olduğunu öğrenmişlerdi”. Özellikle Portekiz denizciliğinin ileri boyutlara varması onları baharatı, altını ve doğudaki efsanevi Hıristiyan kralını aramaya sevk etti. Portekizlilerin ilk hareketleri, Hindistan’a doğru olmuştur. Nitekim XV. yüzyılın en sonunda Vasco de Gama, Afrika’nın kuzeyinden Hindistan’a ulaşmayı başarmıştır.

Aynı dönemde Portekiz’in yanı sıra İspanya’da aynı amaca yönelik çalışmalara başlamıştır. İspanyol denizcisi (aslen bir İtalyan’dır) Magellan batıdan Hindistan’a gitmeyi planlamış fakat başka bir kıtaya gitmiştir. Her ne kadar Magellan yeni bir kıtaya gittiğini bilmese de XVI. yüzyıla girildiğinde dünyanın haritası değişmeye başlamıştır.
XVI. yüzyılda İngiltere’nin de bu sürece girdiği görülüyor. Bu yüzyılda keşiflerin artık sömürgeciliğe yöneldiği dönemdir. Nitekim 1500 yılında İspanya’da Sömürge Bürosu kurulmuştur. Uzak-doğu, Amerika daha sonra Güney Amerika zamanla kendilerine fatih diyen Avrupalıların sömürgesi haline geldi. XVI. yüzyılın sonlarından itibaren de Amerika’da İngiliz kolonizasyon hareketi başladı.
Coğrafi keşifler Avrupa’yı çok derinden etkiledi. İlk etapta gemiler dolusu altın ve gümüş Avrupa’ya aktı. Bu kadar çok altın ve gümüş önce emisyon ardından da enflasyon sorunini doğurdu. Fakat uzun vadede önemli bir değerli maden stoğunun birikmesini de sağladı. Bu gelen değerli madenler, belli ailelerin ellerinde birikmeye başladı. Bu belli ölçüde yeni oluşan ulusal krallara da finans kapısı oluşturdu. Yeni ve ellerinde çok miktarda altın ve gümüş olan aileler türedi. Örneğin, Függer ailesinin elinde çok altın ve gümüş vardı ve bir çok Avrupa kralına borç veriyordu. Bu yeni zengin sınıf önemli bir güce ulaşmıştı. Bu, daha önceki dönemlerde olamayan bir gelişme idi.
Büyük ticaret kentleri kurulmuş, büyük şirketler yoğun ticaret organizasyonlarına girişmişlerdi. Doğu’nun ve Amerika’nın hammaddeleri ve doğal zenginlikleri biteviye Avrupa’ya akıyordu. Ardından bunun ekonomik sistemi de yaratıldı. Merkantilizm olarak isimlendirilen yeni ekonomik sistemin temelinde değerli maden zenginliği yatmaktadır. Bu görüşe göre insanlar ve devletler ne kadar çok altına sahip olurlar ise o kadar zengindir. Bu öğretiye tepki gecikmedi. Tepkinin kaynağı aristokratlardı. Zira onların elinde yeni oluşan kent-soylular kadar altın ve gümüş yoktu. Onlara göre zenginliğin kaynağında toprak yatmakta idi. Bir insan veya devlet ne kadar çok toprağa sahip ise o kadar zengindir. Fizyokratizm olarak isimlendirilen bu görüş de belli bir yandaş topladıysa da, bu çekişmenin kazananı merkantilistler oldu.
Merkantilizm, Avrupa devletleri için yeni ufuklar açmıştır. Tüm dünyayı kapsayan yeni ticari zihniyet bir süre sonra üretime yönelmiştir. .XVI. yüzyıl sonu ve XVII. yüzyıl başlarında başta İngiltere’de olmak üzere loncaların etkisi dışında manifaktürel üretime geçilmiştir. Bu üretimde önemli artışlar doğurmuş, sanayi devrimine giden yol açılmıştır.
Görüldüğü gibi, XV. yüzyıldan itibaren Avrupa’nın ekonomik, düşünsel, toplumsal yapısı tamamen değişmiştir. Fakat bu değişim sadece Avrupa’yı değil bütün dünyayı etkilemiştir.

AVRUPA’DAKİ DEĞİŞİMLER KARŞISINDA OSMANLI İMPARATORLUĞU

XVI. yüzyılın ortalarından itibaren, Osmanlı İmparatorluğu önemli sorunlarla karşı karşıya kalmıştır. Öncelikle bu dönemlerde çok önemli ekonomik sorunlar Osmanlı yönetimini bunaltmıştır. 1550 yılından itibaren devletin bütçesinde açıklar oluşmaya başlamıştır. Bu tarihten itibaren devletin geliri harcamalarından daha azdır. Merkezden maaş alan yeniçeri askeri sayısındaki sürekli artış, denetlenemeyen saray harcamaları ve lüks tüketim devlet bütçesini alt üst etmiştir. Bir başka ekonomik sorun da para ayarındaki bozulmalardır. Özellikle XVI. yüzyılın sonlarında paranın değeri büyük ölçüde düşmüştür. Avrupa’dan çok miktarda gelen gümüş paranın satın alma gücünü bir hayli düşürmüştür. Para sunumu fazlalığı enflasyonu doğurmuş ve mali sorunların yanı sıra ciddi bir ekonomik bunalım kendisini göstermiştir. Yeni enflasyonist dönem peşin sıra bir çok toplumsal sorunları de ortaya çıkarmıştır.
Bütçe açıklarının kapatılabilmesi için yeni bir toprak sistemine geçilmiştir. Yavaş yavaş tımar sistemi kaldırılarak iltizam sistemi oluşturuldu. Bu çerçevede toprağın daha önceden tımara ayrılan kısımları açık arttırma ile satılmaya başlandı. Önceleri, bir, iki, üç, beş yıllığına satılan bu toprak gelirleri daha sonraları ömür boyu karşılığı satılmaya başlandı. Bu mali açıdan bir rahatlama getirdiyse de bu kez toprak geliri ellerinden alınan sipahiler ayaklandılar. XVI. yüzyılın sonlarında Celali Ayaklanmaları denilen büyük ayaklanmalar yaşanmıştır.
Celali Ayaklanmaları her ne kadar devlete karşı olsa da köylü halk çok derinden etkilenmiştir. Köylünün ürünlerine el konmuş, mal ve can güvenliği yok olmuştur. Aynı dönemde medrese öğrencileri de ayaklanmış, suhte ayaklanmaları denilen bu ayaklanmalarla Celali ayaklanmaları iç içe geçmiş ve Anadolu halkı darmadağın olmuştur. Kimi yerlerde devlet görevlileri de bu ayaklanmacılarla iş birliğine girmişler ve Anadolu’da büyük bir karışıklık dönemi başlamıştır. Büyün bu olaylar sonucu Mustafa Akdağ’ın  büyük kaçgun dediği, Anadolu’dan binlerce insan sefil bir durumda İstanbul, Bursa gibi büyük şehirlere kaçmışlardır.
Bu dönemde yönetim sisteminde de büyük sorunlar yaşanmıştır. Kanuni’nin çağdaşı olan Fuzuli, “selam verdim rüşvet değil deyü almadılar” diye yakınırken dönemindeki rüşvet yaygınlığını çok güzel açıklamaktadır. Rüşvetin yanı sıra kayırma ve bir çok haksızlık alıp yürümüştür. Anadolu’daki karışıklıkların yanı sıra yeniçeri isyanları İstanbul’u adeta korku kenti haline getirmiştir. Adalet sistemi felç olmuş, halkın devlete güveni bitmiştir. Devlet yönetimi vezirlere, harem ağalarına ve harem kadınlarına bırakılmıştır. Tüm bu gelişmeler karşısında, XVII. yüzyıldan itibaren Osmanlı toplum ve siyasal yapısında yeni özelikler kendisini göstermeye başladı.
Öncelikle bu gelişmeler, az sayıdaki Osmanlı aydınını rahatsız etmiştir. Lütfi Paşa, Katip Çelebi, Koçi Bey gibi bazı insanlar, Osmanlı sisteminin bozulmaya başladığını ve bunun önüne geçmek için bir takım önlemler alınması gerektiğini yazmışlardı. Ne var ki, Osmanlı, değişen Avrupa’da olduğu gibi yeni kurumlar ve oluşumlar yaratamadı, tersine daha sıkı bir şekilde geleneğe sarıldı. Bu çerçevede gelenekselleşmiş din kavramı da gittikçe daha önemli bir hale geldi.
Avrupa’da yaşama geçen merkantil ekonomiler, Osmanlı İmparatorluğu için hiçbir şekilde benimsenebilir bir sistem değildi. Osmanlı sistemi ekonomik olarak da siyasal olarak da toprak zenginliğine dayanıyordu. Bu çerçevede Osmanlı topraklarına giren gümüş de ticaret ve diğer alanlarda yatırıma yönelmiyordu. Bu para ancak toprağa yatırılabiliyordu. Elinde bir miktar parası olan, bu para ile Ancak iltizam satın alabiliyordu. Zira bu insanlar Avrupa’da olduğu gibi, ne ticaret yapabilir, ne de üretime yatırım yapabilirlerdi. Ahilik (daha sonraları gedik) sistemi üretimi sınırlandırmıştır. Ahilik sistemi bu anlamda Osmanlı küçük üretimi için bir anlamda koruyucu, bir anlamda da onun gelişmesine engel olmuştur.
Modern dönemler öncesi Osmanlı ekonomisi, kendine yeten, insanların aç kalmaması esasına dayalı geleneksel bir yapıya sahipti. Dolayısı ile büyümek, zenginleşmek gibi bir amacı yoktu. Avrupa kapitalizminde olduğu gibi, dışa açık, insanların bir kısmının açlığını kabul eden, yeni sömürgeci ekonomilerden de oldukça farklı idi.
XVIII. yüzyıl gelişmeleri Osmanlı toplumunda yeni bir sınıf doğurdu. Ayan denilen bu yeni sınıf, devlet ile halk arasında yeni bir seçkin sınıf idi. Bu sınıf resmi olarak ayrıcalıklara sahip, ekonomik ve siyasal egemenliği olan ve bunu Osmanlı iktidarına benimsettirmiş bir grup idi. Bu sınıf XIX. yüzyılın ortalarına kadar resmen, yüzyılın sonuna kadar da toplumsal olarak ayrıcalıklarını sürdürmüşlerdi.
Bu dönemlerde siyasal gelişmeler açısından da benzeri gelişmeler kendisini gösterdi. Kurulduğu tarihten XVII. yüzyılın başına kadar yayılan/genişleyen Osmanlı İmparatorluğu bu tarihten sonra yayılma olanağı bulamamış ve XVII. yüzyıldan itibaren küçülmeye/büzüşmeye başlamıştır. XVII. yüzyılda kendisini gösteren askeri yenilgiler ve diğer sorunlar Köprülüler dönemi ile biraz hafiflemiş hatta Osmanlı yeni topraklar da kazanmıştır. Ne var ki XVIII. yüzyıl savaşlar ve uluslar arası ilişkiler açısından tam bir felaketler dönemi olmuştur
1699’da Karlofça ve 1718’de Pasarofça Anlaşmaları ile Osmanlı İmparatorluğu büyük topraklar yitirdi. 1774 Küçük Kaynarca Anlaşması ile iki konuda önemli kayıplar oldu. İlk kez nüfusu Müslüman olan bir bölge (Kırım) Osmanlı yönetiminden çıktı. İkincisi ise Rus Çariçesi’ne, Osmanlı toprakları üzerindeki Ortodoks Hıristiyan uyrukları üzerinde eylemsel egemenlik hakkı tanındı. Bu hak ve uygulama XIX. yüzyılda adeta bütün Hıristiyan uyruklar için diğer büyük Avrupa devletlerine de tanınmıştır.

OSMANLI MODERNLEŞMESİ’NE GENEL BİR BAKIŞ

Osmanlı İmparatorluğu sadece bir doğu devleti değil aynı zamanda bir batı devleti idi. Avrupa siyasası ve güç dengeleri içinde önemli idi. XVIII. yüzyıla değin Avrupa’da göz ardı edilemeyecek bir güç idi. Ne var ki Osmanlı sistemi ve toplum yapısı batılı değil doğulu idi. Avrupa için de Osmanlı doğu idi. Aynı çerçevede Osmanlı aydını da kendisini hep doğulu olarak görüyordu. Zaten onlara göre batı kendilerinden daha aşağı statüde idi. Osmanlı sultanı ilk kez 1606 Zitvatorok Anlaşması ile bir Avrupa kralını (Habsburg Hanedanını) kendisine eşit tutmuştu.

Savaş meydanlarında Osmanlı’nın eski zaferlerini kazanamaması, ilk kez batının en azından askeri açıdan üstün olduklarını Osmanlılara kabul ettirdi. Savaş meydanlarındaki yenilgiler sonucunda ilk kez ordunun batılı askerler gibi olması veya ordunun modernleştirilmesi düşüncesi ortaya çıktı. Bernand Lewis’in deyimi ile, “bir zamanlar Avrupa’ya dehşet salan Osmanlı orduları –artık- kendi hükümdarından ve sivil halkından başka kimseyi korkutamaz hale gelmişti.”
1732 yılında İbrahim Müteferrika’nın hazırladığı raporda, Avrupa ülkeleri ordularının örgütlenmeleri, talimleri, savaş yöntemleri ve kanunları hakkında bilgi vermektedir. Burada Avrupa ordularının üstünlüğü ve onların örnek alınabileceği açıkça söylenmektedir. Bu çerçevede 1734 yılında bir Fransız, Comte de Bonneval, İstanbul’da bir Mühendishane Mektebi açtı. Kendisi daha sonra müslüman oldu ve Humbaracı Ahmet Paşa adını aldı. Bu askeri mühendishane bir süre kapatıldı ise de, okulun açılması Osmanlı ordusu için çok önemli bir reform idi.

1773 yılında Baron de Tott başkanlığında yeni reformlar başladı. Yeni istihkam ve topçu kıtaları oluşturuldu. Top döküm teknikleri yenilendi ve topçulukta yeni gelişmeler uygulandı. Aynı dönemde denizcilik açısından da gelişmeler oldu. Yeni bir deniz mühendishanesi açıldı ve burada batı sistemine göre eğitim başladı. Bu kurumlar, III. Selim ve II. Mahmut döneminde yapılacak askeri reformların temelini oluşturmuştur.

Bu dönemdeki reformların sadece askeri alanda olmadığı bilinmektedir. 1718-1730 dönemi (Lale devri olarak bilinir) batılılaşma açısından çok önemli idi. 1721 yılında Yirmisekiz Mehmet Sait Efendi, Avrupa’da gelişmeleri yerinde görmesi için Paris’e gönderildi. Bu elçinin Avrupa’dan getirdiği en önemli yenilik matbaa idi. Aslında İstanbul’da XV. yüzyıldan itibaren Yahudi ve Rum cemaatin kendi dillerinde matbaaları vardı. Fakat Türkçe matbaa yasaktı. İlk kez 1727’de Türkçe matbaanın kurulması için çalışmalar başladı ve 1729 yılında ilk Türkçe kitap basıldı. 1742 yılında matbaa kapatılmış ve 1784 yılından itibaren bir daha kapanmamak üzere tekrar açılmıştır.

XVIII. yüzyılda askeriye ve matbaa gibi can alıcı reformların yanı sıra başka reformlar da yaşanmıştır. 1720 yılında İstanbul’da ilk kez yeni bir itfaiye teşkilatı kuruldu. Bu dönem Osmanlı kültürünün önemli bir dönüşüm geçirdiği bir süreç olmuştur. Fransız mimari üslubu, bahçe düzenlemeleri, mobilyaları özellikle zengin bürokrat çevrede tanınıp kullanılmaya başlandı. Bu dönemde Osmanlı kültürü kendi içinde de önemli bir aşama gösterdi. Mimaride, edebiyatta, müzikte ve diğer güzel sanatlarda XVIII. yüzyılda önemli eserler yaratıldı.

Osmanlı modernleşmesi açısından III. Selim ve II. Mahmut dönemleri (1789-1839) bir dönüm noktasıdır.

OSMANLI MODERNLEŞMESİ İÇİNDE III. SELİM VE II. MAHMUT DÖNEMİ DÜZENLEMELERİ

XVIII. yüzyıl sonu Avrupa açısından çok önemli değişimlere sahne oldu. Özellikle Fransız Devrimi ile yaşam bulan Kıta Avrupası’ndaki özgürlük hareketleri, laiklik ve hepsinden önemlisi ulusçuluk bütün Avrupa gibi Osmanlı’yı da etkiledi. Bu anlamda ileride üzerinde durulacağı üzere ulusçuluk, özellikle Osmanlı tebaası gayrımüslimler üzerinde ayrılıkçı bir etki yarattı. Fakat, tersi bir gelişme olarak toplumsal özgürlük hareketleri ve bu toplumlardaki kurumların uygulanması istekleri Osmanlı reformlarına kaynak oluşturdu. Toplumsal özgürlük hareketleri ve modernizm talepleri aydınlar tarafından Tanzimat Fermanı’ndan sonra görülmüştür.

II. Mahmut döneminin en önemli olayı Sened-İttifak’ın imzalanmasıdır. Sened-i İttifak belgesinde belirli bir reform programı yoktu. Sened-i İttifak’ın önemi ilk kez Osmanlı padişahının yetkilerini resmi bir belge ile kısıtlamış olması ve hükümdar ile ayanlar arasında yazılı bir anlaşma imzalanmasından gelmektedir. Başlangıçta II. Mahmut Alemdar Mustafa Paşa’nın bu girişimini hükümdarlık haklarına bir darbe olarak gördüğünden imzalamak istemedi ise de, sonunda başından tehlikeyi savdıktan sonra gereğine bakabileceği öğüdünde bulunan Eğriboyun Ömer Ağa’nın sözüne uyarak belgeyi istemeden de olsa onayladı. Ancak, bu girişimden öylesine rahatsızlık duymuştur ki ilk fırsatta senedi kaleme almış olan Beylikçi İzzet Bey’i Üsküdar’da astırdı. Diğer taraftan Nizam-i Cedit’in yerine Sekban-i Cedit kurulmasından bir ay sonra 14 Kasım 1808 gecesi İstanbul’da patlak veren ve Alemdar Mustafa Paşa’yı hedef alan Yeniçeri ayaklanması karşısında da sessiz kaldı. Mahmut Alemdar’ın öldürülmesi üzerine de sarayı kuşatan yeniçerilerle anlaşma yoluna gitti.
 

III. Selim ve II. Mahmut dönemi Osmanlı reformlarını birkaç başlık altında incelemek mümkündür.

Askeri Düzenlemeler: Yukarıda da anlatıldığı gibi Osmanlı İmparatorluğu’nda modernleşme öncelikle askeri alanda başlamıştır. Dolayısı ile III. Selim sultan olduğu zaman böyle bir süreç başlamıştı. Bu çerçevede Nizam-ı Cedid denilen yeni düzenleme başladı. (Nizam-ı Cedid, daha sonraları III. Selim’in reformlarının hepsine verilen genel bir isim halini almıştır.) Bu düzenleme ile batı standartlarında, batı giyimli ve sürekli talim yapan bir askeri örgüt kuruldu. Buna paralel tophane, tersane ve mühendishaneler de tekrar düzenlendi. Yeni bir baruthane kuruldu. Fransa ve İsveç’ten mühendisler getirtilerek tersaneler elden geçirildi ve modern gemi yapım yöntemleri uygulanmaya başlandı.

1807 yılında III. Selim’e karşı girişilen ayaklanma ile askeri düzeltimlerde duraksama olduysa da II. Mahmut bu düzeltme çabalarını kaldığı yerden devam ettirdi. II. Mahmut, Sekban-ı Cedid adlı bir askeri birlik kurdu. II. Mahmut’un askeri alandaki en büyük yeniçeriliği kaldırması olmuştur. Her ne kadar askeri açıdan imparatorluğun en sıkışık olduğu bir döneme rastlasa da yeniçeriliğin kaldırılması yeni sistem için yaşamsal bir öneme sahipti.

Yeniçeriliğin kaldırılmasına koşut Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı bir yeni bir ordu kuruldu. Bu ordu Avrupa esasına göre örgütlenerek bölük, tabur, alay, tümen temeline göre düzenlendi. Ordular sürekli eğitim içinde idi ve modernize edilmişlerdi. Bu dönemde herkes için standart 4-6 yıl askerlik zorunlu hale geldi. Askerler bir bu kadar süre de memleketlerinde yedek asker olarak belli günlerde eğitime tutuldular. Yeni orduya Avrupa harp sanatını bilen piyade ve süvari subaylarının yetiştirilmesi için 1834 yılında İstanbul’da Maçka kışlasında Mekteb-i Umumi Harbiye öğretime açıldı. Askerlerin eğitimi için Avrupa’dan ve Mısır’dan subaylar getirtildi. Alman Feldmareşal H.Von Moltke getirilen subayların arasındaydı.

Yönetsel Düzenlemeler: III. Selim döneminde sultan bir çok kez danışma meclisleri toplamıştır. Yönetsel açıdan standart olmayan bu meclis II. Mahmut döneminde yaygınlaşan yönetim meclislerinin öncülü olmuştur. İdari açıdan özellikle II. Mahmut döneminde çok önemli değişiklikler yaşanmıştır. Bunların başında Muhtarlık örgütünün kurulması gelir. 1829 yılında her köy ve mahalle için birer muhtar seçilmiş ve görev tanımlamaları yapılmıştır.
II. Mahmut, tahta çıkışından sonraki dönemde çeşitli yollara başvurmak suretiyle Anadolu ve Rumeli ayanlarının nüfuzunu kırdı. Eyaletleri merkeze bağladı.
Yönetimle ilgili önemli bir değişiklik de II. Mahmut döneminde müsaderenin kaldırılarak yönetici sınıfın daha özgür kılınmasıdır. Yine II. Mahmut döneminde, Nezaretler/Bakanlıklar ve ülke yönetim meclisleri kurulmuştur. 1836 yılında Dışişleri Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı 1838 yılında ise Maliye Bakanlığı ve Maarif (Eğitim) Bakanlığı kurulmuştur. Aynı yıl reformları organize etmek ve denetlemek amacı ile Meclis-i Vala adında bir meclis kurulmuştur. Bu meclis danışma meclisi değil, bir icrai meclis idi. Bu tarihten sonra reformları bu meclis düzenledi. 1838 yılında farklı yönetim konularında başka meclisler de kurulmuştur.

Siyaset ve diplomasi alanındaki düzenlemeler: Osmanlı yönetimi III. Selim dönemine kadar Avrupa devletlerinde daimi elçilikler bulundurmamıştır. Herhangi bir şekilde ilişki kurmak gerekirse geçici bir elçi o ülkeye gönderilerek durum geçiştiriliyordu. Dolayısı ile Osmanlılar batının diplomasi usullerine yabancı idi. Bu amaca yönelik olarak ilk kez 1793 yılında Londra, 1795’de Prusya ve 1797’de Paris’te sürekli elçilikler oluşturuldu. Bu çerçevede 1836 yılında kurulan Hariciye Nezareti/Dışişleri Bakanlığı çerçevesinde uluslararası politika Osmanlı için ilk kez kurumsal hale geliyordu. Gerçi bu kurumlar batılı devletlerin Osmanlı İmparatorluğu’na müdahale ettikleri veya imparatorluğu etkileme kanalı olarak kullandığı kurumlar da olmuştur.

Eğitim Alanında Yapılan Düzenlemeler: III. Selim dönemi eğitimi askeri eğitimi, askeri eğitim ve hariciye eğitimi ile yoğun yaşam alanı bulmuştur. Bu çerçevede kurulan askeri mühendishane ve tıp okulu önemli eğitim, öğretim kurumlarıdır. Bu okullarda modern öğretim uygulanmıştır. Bu çerçevede diplomasi alanında da faaliyet göstermesi için Tercüme Odası ve dil okulları da kurulmuştur. Buralarda hem, yabancı dil öğretiminin söylenebilmesi hem de diplomasi için yabancı dil bilen (çoğunlukla Fransızca) eleman yetiştirmek içindir. III. Selim ve II. Mahmut dönemlerinde yabancı dil bilgisini geliştirmek ve alanlarında yeni gelişmeleri öğrenebilmek için çok sayıda öğrenci yurt dışına gönderilmiştir. Bu kişiler özellikle batıdaki yeni düşünceleri ve gelişmeleri öğrenmişler ve Türk modernizminin sürükleyici gücü olmuşlardır.
Özellikle II. Mahmut döneminde temel öğretim sistemleştirilmeye çalışılmış hatta kısa bir dönem, İstanbul’da erkek çocuklara ilk okula gitme zorunluluğu da getirilmiştir. Okullarla ilgili büyük reformlar ancak Tanzimat döneminde hayat bulmuştur.

Toplumsal Alanda Yenilikler: II. Mahmut döneminin en önemli olaylarından birisi ilk kez 1831 yılında nüfus sayımlarının yapılmasıdır. Böylece toplumsal gizilgüç belirlenmiş edilmiş olacaktı. Bu sayımlar özellikle Tanzimat döneminde dönemsel olmasa da yinelenmiştir. Yine aynı yıl ilk kez Resmi Gazete diyebileceğimiz Takvim-i Vekayi yayına başlamış ve sürekli yayınlanmıştır. Ne var ki XVIII. yüzyılın sonları ve XIX. yüzyılın başlarında çeşitli Osmanlı şehirlerinde Fransızca gazeteler yayınlanmaya başlamıştı.

Bu dönemde ilk kez pasaport uygulaması başlanmıştır. II. Mahmut’un saltanatının sonlarına doğru posta teşkilatı kurulmuş ve haberleşme sistemleştirilmiştir. Yine bu dönemde ulaşım politikası güdülmeye başlanmıştır. II. Mahmut’un sağlık alanındaki reformları da dikkat çekicidir. Ordunun hekim gereksinimini karşılamak için 1827 yılında İstanbul Şehzadebaşı’nda Tıp Mektebi açıldı. Bu konuda önemli bir reform da karantinaların kurulmasıdır. 1812’den beri aralıklarla devam eden veba ve kolera salgınları için 1838’de Avusturya’dan getirilen uzmanların yardımıyla İstanbul yakınlarında bir karantina merkezi kuruldu.
1838 yılında ülkedeki tarım ve endüstrinin geliştirilmesi için ziraat ve sanayi meclisi kurulmuş, bu meclise ülkenin imarı ile ilgili görevler de verilmiştir. Tanzimat döneminde bu amaca yönelik bakanlıklar da kurulmuştur.

II. Mahmut döneminde gerçekleştirilen kıyafet değişikliği de kayda değer bir gelişmedir. 1828’de Asakir-i Mansure-i Muhammediye askerlerine fes giydirildikten sonra, ertesi yıl devlet memurlarının batılı tarzda giyinmeleri bir sağlandı. Sarık sarmak ve cübbe giymek yalnız din adamlarına bırakıldı. Bizzat padişah sakalını keserek batılı giysisi ile uyruklarına örnek oldu. Avrupa tipi eğlenceler düzenledi. Sultan devlet dairelerine resmini astırdı. Bunlar yeni dönemin batılı uygulamaları idi.

AVRUPA’DAKİ GELİŞMELER VE OSMANLI İMPARATORLUĞU is a post from: İnkılap Tarihi

Osmanlı Devleti XIV. Yüzyılın başında, Marmara Bölgesi’nde kurulmuştur. XIII.-XV. yüzyıllarda İran’ın Anadolu’nun ve Bizans İmparatorluğu’nun siyasal ve toplumsal sorunları, küçük bir beylik olan Osmanlı Beyliği’nin kısa zamanda büyümesini ve bir devlet oluşturmasını sağlamıştır. 1453 yılında İstanbul’un, 1517 yılında da Mısır’ın alınması sonucu Osmanlı Devleti bir imparatorluk olmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu’nun daha iyi anlaşılabilmesi için, onu belli dönemlere ayırarak incelemek mümkündür. Kuruluşundan 1600’lü yılların başına kadar Osmanlı devlet ve toplum yapısı klasik dönem olarak adlandırılır. XVII. ve XVIII. yüzyıllar ise post-klasik veya klasik sonrası dönem olarak adlandırılmaktadır. III. Selim reformlarından itibaren XIX. Yüzyıl için Tanzimat Dönemi, 1908 yılından itibaren de Meşrutiyet Dönemi olarak adlandırılabilmektedir. Bir başka dönemlendirme ise modern dönem öncesi ve modern dönem sonrası olarak yapılmaktadır. Bu dönemlendirme de dönüm noktası Tanzimat Fermanı olmaktadır.
Bu dönemlendirmelerde yönetsel ve toplumsal açıdan kurumlarda belli farklılaşmalar görülmektedir. Dolayısı ile Osmanlı İmparatorluğu’ndan söz ederken baştan sona kadar homojen –tek tip- bir yapıdan söz etmek mümkün değildir. Zaman içerisinde değişen kurumlar söz konusudur. Bunun yanı sıra Balkanlar, Anadolu, Ortadoğu, ve Kuzey Afrika’da egemenlik kuran Osmanlı İmparatorluğu’nun tüm bu coğrafyada tek tip yapılar oluşturduğunu söylemek mümkün değildir. Aynı zaman dilimi içinde buralarda farklı farklı kurumlar ve işleyişler karşımıza çıkmaktadır. Sonuçta; Osmanlı İmparatorluğu’nda farklı mekanlarda ve farklı zamanlarda değişik kurum ve işleyişler yaşanmıştır.   

  OSMANLI YÖNETİM YAPISI
  Kurulduğu anda bir Türk beyliği olan Osmanlı Devleti, XVI. Yüzyıla gelindiğinde tipik bir imparatorluk haline gelmiştir. Devletin ve sistemin başında padişah/sultan vardır. Sultan yetkilerini dört farklı gelenekten almaktadır.
  1-Türk gelenekleri,
  2- İslam gelenekleri,
  3- Doğu Roma/Bizans gelenekleri,
  4- Yerel gelenekler. Bu dört gelenek modern dönemler öncesinde Osmanlı sisteminin temel kaynaklarıdır.
 

Siyasal iktidarın başında bulunan sultan yasamanın, yürütmenin ve yargının başıdır. Onun siyasal yetkileri, yukarıdaki geleneklerin toplamı olarak kutsanmıştır. Dolayısı ile iktidar ve onun temsilcisi olan sultan kutsal olarak kabul edilmiştir. Bu çerçevede Osmanlı iktidarı teokratik bir iktidardır. Ne var ki bu teokrasinin kaynağında bizzat dinin kendisi değil onun gelenekselleşmiş bir şekli vardır. Bu durum farklı uygulama biçimleri ile imparatorluğun sonuna kadar yaşamıştır.
  Osmanlı sultanlarının kutsallığına paralel iktidarı da kabul edilmiştir. Bu yüzdendir ki sisteme karşı en ufak bir hareket dine ve geleneğe karşı kabul edilmiş ve en sert şekilde cezalandırılmıştır. Sultanın iktidarına gelebilecek en yakın tehlike Osmanlı ailesinin içindendir. Bu nedenle sultan olan kişi iktidarını daha sağlam hale getirebilmek için kardeşlerini öldürmeyi yasallaştırmıştır. Fatih Sultan Mehmet dönemine değin yazıya geçmemiş, Fatih kanunnamesi ile yazıya dökülmüş bir uygulamaya göre sultanlar devletin devamı için kardeşlerini öldürmeyi görev bilmişlerdir. Bu uygulama XVII. yüzyılın başlarına kadar devam etmiş, yüzlerce Osmanlı şehzadesi yaşamlarını yitirmiştir.
 
Fatih ve Kanuni dönemlerinde Osmanlı padişahları yasama yetkilerini kullanarak çok sayıda Kanunname yapmışlardır. Bu, İslam geleneği değil Türk geleneğidir. Zira İslam’da sultanın yasa koyma yetkisi yoktur. Yasayı Allah koyar, Sultan uygular. Oysa, Orta Asya Türk geleneğine göre hakanın töre/yasa koyma hakkı vardır. Osmanlı sultanları yasama yetkilerini imparatorluğun sonuna kadar saklı tutmuşlardır.
  Sultan adına yürütmeyi Divan adı verilen kurum yapıyordu. Fatih dönemine kadar divanın başkanı sultanın kendisi idi. Bu dönemden sonra divanın başkanı vezir-i azam (başvezir) olmuştur. Divanda devlet yönetimi ile ilgili bütün işler sultan adına karara bağlanır, onun onayı ile uygulamaya geçerdi. Bu durum post klasik döneme değin sürmüştür. Bu dönemde divan toplantıları kalkmış, yürütme gücü ve yetkisi de vezir-i azam/sadrazama geçmiştir. Artık, sadrazam sultan adına yürütmenin başı olmuş, devlet yönetiminde Paşa kapısı/Babıali öne çıkmıştır.
Yargı, bütün siyasal sistem içinde genel siyaset sisteminin bir adım dışındadır. Osmanlı sisteminde de iki farklı hukuk sistemi vardır. Kamu hukuku açısından sistem örfi hukuk başka bir deyişle sultanın belirlediği hukuk ile işlemektedir. Kişi hukuku açısından işlemekte olan hukuk ise dinsel hukuktur. Osmanlının Müslüman reayası için şeriat hukuku gayrimüslim reayası içinde kendi cemaat hukukları geçerliydi. Bu sistem içinde üstün olan da Müslüman şeriatı idi. Müslüman şeriatı kadı mahkemelerinde uygulanmaktaydı. Kadıların tayin işlemleri de divanda yapılmakta idi. Divan-ı hümayun aynı zamanda dinsel mahkemelerin temyiz işlemlerini de yapmaktaydı.
Osmanlı sultanlarının devlet yöneticileri üzerinde sonsuz yetkileri vardı. Özellikle Fatih Sultan Mehmet’ten sonra devlet yönetiminde kul kökenli devşirmelerin egemen olması, sultanlara bu kitle üzerinde sonsuz yetkiler doğurmuştur. Sultan her hangi bir reayayı yargılanmadan cezalandıramazken, kul kökenli yöneticileri dilediği cezalandırabilmekte, onların yaşamına son verebilmekte idi. Bu çerçevede, yüzlerce üst düzey yöneticisi sultanın bir emri ile yaşamlarını yitirmişlerdir. Böylece sultanın yönetici sınıf üzerinde yargı yetkisi de ortaya çıkıyordu.
Bütün bu anlatılanlar çerçevesinde Osmanlı sultanlarının sonsuz ve sınırsız bir egemenlik anlayışından söz etmek mümkün müdür? Bu soruya farklı yanıtlar verilmektedir. Bunların birisi, Osmanlı sultanlarının şeriat ile denetlendiğidir. Bu tez yanlıştır. Zira, Osmanlı sisteminde şeriat adına söz söyleme yetkisi şeyhülislamındır. Sultanlar kimi zaman yapmak istedikleri bir uygulama hakkında şeyhülislamlardan fetva istemişlerdir. Fakat bu bir denetleme mekanizması olamamıştır. Şeyhülislamı göreve atamak ve onu görevden almak sultanın görevidir. Nitekim sultan, fetvasını beğenmediği şeyhülislamı görevden alıp yerine bir başkasını atayabilmektedir. Bunun da ötesinde Osmanlı tarihinde görevden alınıp hemen idam edilen şeyhülislamlar da vardır. Dolayısıyla din adına konuşma yetkisine sahip olan bu görevli, bir başka deyişle din, bu anlamda bir denetleyici değildir.
Osmanlı sultanlarını denetleyebilen tek kurum, sınırları ve tanımı net olarak belirlenemeyen gelenek idi. Gelenek adına kimi zaman ehl-i şer’(din adamları), kimi zaman ehl-i örf (din dışı yöneticiler), kimi zaman ehl-i seyf (silahlı kuvvetler), kimi zaman da saray ağaları, valide sultanlar gibi farklı güçler sistem içinde sultanı formel veya formel olmayan biçimlerde denetliyorlardı. Bu görüntü Tanzimat Fermanı’na kadar devam etmiştir.

OSMANLI TOPLUM YAPISI

Osmanlı toplumunda tüm ortaçağlarda olduğu gibi toplum, kabaca yönetenler ve yönetilenler olarak ikiye ayrılmıştır. Yönetici sınıfa genel olarak askeri denilmiştir. Askeri sınıf bir çok vergiden muaf ve ekonomik bölüşümden en fazla pay alan gruptur. Askeri sınıf, ehl-i şer, ehl-i örf, ehl-i seyf ve diğer yardımcı gruplardan oluşmaktadır. Ehl-i örf ve ehl-i seyf sultanın kulu sayılmaktadır. Sultanın bu gruplar üzerinde yargı hakkı vardır.

Toplumun sayısal olarak çok büyük bir kısmını oluşturan yönetilenler birkaç şekilde gruplandırılabilmektedir. Yerleşim alanlarına göre reaya (köylü), beraya (kentli) ve göçebeler. Bunlar farklı özelliklere sahip gruplardır. Bir başka gruplandırma da toplumun dinsel ve etnik yapılarına göre sınıflandırılmalarıdır. Osmanlı yönetiminde millet sistemi denilen bu yapıya göre toplum önce müslümanlar ve gayrimüslimler olarak gruplandırılmaktadır. Gayrimüslimler de Ortodokslar, Ermeniler ve Yahudiler olarak gruplandırılmıştır. XIX. yüzyılda Katolik ve Protestanlar da ayrı gruplar olarak kabul edilmişlerdir. Üçüncü gruplandırma şekli ise işlevsel aidiyetlerdir. Toplumdaki ahi grupları, tüccarlar, ve üretici köylüler de bir başka gruplandırma şeklidir.
Osmanlı toplumunda ekonomik örgütlenme esası toprağın düzenlenmesi ile oluşmuştur. Zenginliğin temelinde toprak vardır ve toprağın yüksek mülkiyeti devlete aittir. Devlet sahibi olduğu toprakları farklı amaçlara yönelik olarak düzenlemiştir. Uygulamada toprağın çok büyük bir kısmı doğrudan devlet hazinesine ayrılmıştır. Devlet belli hizmetlerin karşılanması için toprağın gelirini, tımar sistemi adı ile belli görevlilere bırakmıştır. Toprağın bir kısmı da belli sosyal görevlerin üstlenilmesi karşılığı tüzel kişilik olan vakıflara bırakılmıştır. Az miktarda da özel mülk olan topraklar bulunmaktadır.
Tüm bu topraklar üzerinde yaşayan reaya devletin temsilcisi olan görevlilere bazı vergileri ödemek zorundadırlar. Toprak reayanın istediği gibi bölüşülemez, miras bırakılamazdı. Ekilecek ürün ve miktarı belirliydi, köylü köyünü istediği gibi bırakıp gidemezdi. Bu konuda sıkı kurallar vardı. Görüldüğü gibi reaya üzerinde yoğun bir ekonomik baskı söz konusu idi.

OSMANLI DEVLET VE TOPLUM DÜZENİNİN ÖZELLİKLERİ is a post from: İnkılap Tarihi

İnsanlık tarihinin belki de her hangi bir düzen veya ilke ile açıklanamayacak kadar karmaşık veya kaotik gelişim süreci içinde alet kullanabilme ve bu aletleri kullanarak gereksinmelerini karşılama becerilerinin gelişiminde çağ dönümü olarak adlandırılabilecek boyutta iki önemli dönem veya aşama bilinmektedir. İnsanoğlunun biyolojik ve kültürel varlığı 2-3 milyon yıl öncesine göre, büyük aşamalar geçirmiştir. İnsanoğlunun bu süre içinde en azından üç kültürel evreden geçtiği, iki büyük devrimi gerçekleştirdiği söylenebilir. Bunlar eskiden yeniye doğru sırasıyla: Eski taş, yontma taş ya da üretim öncesi dönem;Yeni taş,  ya da üretim dönemi ve Endüstri Devrimi ile başlayan çağdır. Makine, enerji ya da yoğun üretim evresidir.

En uzun evre, ilk taş aletlerle başlamıştır. En az iki milyon yıl devam eden bu dönemde, insan bedeni ve biyolojisi önemli değişmeler geçirmiştir. Bu büyük ve uzun dönemi, bundan 10 bin yıl kadar önce Ortadoğu’da, Çin Hindi’nde ve Orta Amerika’da başladığına inanılan ikinci bir kültür devrimi izlemiştir. Neolitik Devrim adı verilen bu dönem içinde, Paleolitik çağlarda toplanan yaban bitkilerden ve avlanan hayvanlardan bazıları evcilleştirilmiştir. Tarım Devrimi olarak da bilinen bu gelişmeler yayılma yoluyla dünyanın dört bucağına ulaşmadan, bundan iki yüzyıl önce İngiltere’de başlayan Endüstri Devrimi önce Avrupa’yı, sonra yeryüzündeki bütün toplum ve ülkeleri etkisi altına almıştı.

Fernand Braudel’in deyimiyle insan topluluklarının büyük bir kısmının ıskaladığı bu son dönüşüm Türkiye’nin yakın tarihini de belirlemiş veya etkilemiştir. Bu devrimin geleneksellikten modernliğe geçiş anlamında en az dört yüzyıllık bir gelişme ve değişme sürecinin sonunda Batı, XVIII. yüzyıla gelindiğinde yepyeni bir döneme girerken aynı zamanda kendi iç dinamiklerinin ortaya koyduğu bir modernleşmeyi de yaşamıştır. Batı Avrupa’da XVII. Yüzyıldan başlayarak bilim ve teknolojide meydana gelen gelişmelerin neden olduğu ekonomik büyüme, toplumları, adına modernleşme denilen yeni bir yaşam tarzına, kültürel ve kurumsal değişim sürecine sokarak, etkileri dünya çapında hissedilen bir sosyal ve siyasal örgütlenme biçimi yarattı. Bu süreçle insanlık, Aydınlanma ile temsil edilen yeni bir yaşama biçimine ulaştı ve modernizm denilen ve düne ait olmayan bir dünyada yeniden şekillenmeye başladı.

* Aydınlanma Çağı
* Endüstri Devrimi
* Fransız İhtilali

Türk Devrimine Yol Açan Gelişmeler is a post from: İnkılap Tarihi

TOPLUMLARIN EVRİMİ

Toplumsal gerçekliğin anlaşılmasında, toplumsal değişme anahtar bir rol oynamaktadır. Toplumsal değişme, bilimsel ve nesnel bir kavramdır. Bu çerçevede değerlendirilmesi ve anlaşılması gerekir. Onda iyilik, kötülük gibi herhangi bir değer yargısı yoktur. Ne var ki toplumsal değişmeyle ilgili ve değer yargısı içeren bir çok farklı terim ve kavram kullanılmaktadır. Örneğin, toplumsal gelişme ya da ilerleme gibi terimler ya değer yargısı taşırlar ya da belli bir ölçüte göre ve belli bir hedefe doğru olan değişmeyi belirtirler. Bu yönüyle, değişme ile gelişme ve ilerlemenin birbirinden çok farklı terimler olduğu ortaya çıkmaktadır. Elbette, değişme ile modernleşme arasında bir ilgi vardır. Modernleşme, genellikle az gelişmiş ülkelerin ileri derecede endüstrileşmiş ülkeler modeline uygun değişmeleri anlamında kullanılır. Bu açıdan modernleşme de değişmenin özel bir şeklidir. Tamamen kendisi demek değildir.

Genel olarak toplumsal olayların, zaman ve mekandaki önem noktasına göre üç ana bölümde ele alınması mümkündür:

Bunlardan birincisi; toplumsal işleyişin gereği olan göreve bağlı siyasal olaylardır. Bunlar, belli bir siyasal düzen ve ülkedeki siyasal hayatın günlük görevsel uğraşılarıdır. Örneğin, ölen bir kralın yerine veliahdının oturması veya bir başbakanın yerine yenisinin atanması gibi.

İkincisi, tarihsel önemi olan ve üzerine tarih düşürülen olaylar olup alışılmışın dışında gerçekleşen olaylardır. Örneğin, bir ülkenin sınırlarındaki değişiklikler veya anayasal değişiklikler gibi.

Üçüncüsü ise, toplumbilimsel önemde olan olaylardır ki, bu kitabın da konusu olan bir alanı içerir. Bunlar bir uygarlık tipinden diğerine geçilen yeni dengeler doğuran ve büyük fırtınalar başlatarak zihniyet ve kurumlarda yapısal değişmelere kapı açan olaylardır. Modernleşme veya modernleştirme ve devrim (inkılâp) hareketleri gibi olaylardır. Çünkü bu olayların yaşandığı belirli topluluklarda hukuksal düzenlemeler, değerlerinin önem sırası, toplumsal örgütlenme tipleri bir anda değişime uğramıştır. Türkiye ve Türk Devrimi örneğinde olduğu gibi, bir toplumun binlerce yıllık birikimlerini bırakıp, yeni bir siyasal ve hukuksal düzene yönelmesi ve sürüklenmesi; yani, uygarlık değiştirmeye kalkışması toplumbilimsel önemdeki olaylara verilebilecek en güzel örneklerden birisidir.

DEVRİM VE KAVRAMSAL ÇERÇEVESİ
Toplumsal değişmeyi bilimsel ve nesnel bir şekilde açıklamanın bir çok güçlükleri bulunmaktadır. Bu güçlüklerin başında konu ile ilgili ortak bir terminolojinin bulunmayışı gelmektedir
 Bu durumun en tipik örneklerinden biri, konumuz olan Türk Devrimi üzerinde görülür. Atatürk Devrimleri, Atatürk Reformları, Atatürk İhtilali, Anadolu İhtilali, Atatürk İnkılâbı, Türk Devrimi, Türk İnkılâbı gibi terimler sık sık birbirlerinin yerine kullanılmaktadır.

Bütün bu terim ve kavram kargaşasına, Türkiye’nin içinde bulunduğu ve dili de etkileyen hızlı değişme süreci de katkıda bulunmaktadır: Eski ve yeni terimlerin, hangi kavramların karşılığı olarak kullanıldığı ayrıca bir tartışma konusudur. Devrim sözcüğü, İhtilal karşılığı olarak mı, İnkılâp karşılığı olarak mı kullanılmaktadır, ya da kullanılacaktır? Reform karşılığı olarak hangi terim en uygun anlamı verir? Yine bu hızlı değişme süreci içinde kültürün her alanında görülen eski yeni çatışması içinde taraflar tavırlarını kültürün taşıyıcısı sözcüklerin seçiminde de göstermekte ve sözcüklerin siyasallaşması gibi bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada konu ile ilgili temel terim ve kavramlar aşağıdaki anlamları içinde kullanılmıştır.

İhtilal: Toplumsal ve siyasal bilimlerin kullandığı terimler arasında en geniş ve farklı anlamlara sahip olan sözcüklerden biri ihtilaldir. Sözlüklere göre, ihtilâlin özünü oluşturan hall kökü azaltmak, kısaltmak demek olup, bundan türeyen ihtilâl sözü de anlaşmazlık, düzensizlik, nifak, perişanlık anlamındadır. Siyasal bağlam içinde ayaklanma, isyan, darbe gibi terimleri akla getiren ihtilal üzerinde anlaşmaya varılmış bir sözcük değildir. inkilap.info ‘da, ihtilal sözcüğü yerine de devrim terimi kullanılacaktır. Bu terim, siyasal olarak, siyasal iktidarın kaynağının değiştirilmesi anlamında kullanılacaktır. Böylece söz konusu olan olay, bir ayaklanmadan bir isyandan bir hükümet darbesinden farklı olmaktadır.

İnkılâp: Sözcük anlamı, değişme, bir durumdan başka bir duruma dönüşme olan ve günümüzde daha çok reform, evrim, değişme sözcükleri yerine kullanılan inkılâp terimi, geçmişte çok daha farklı bir anlam yüklenmiştir.
İnkılâp sözcüğü, dilimize Arapça’dan geçmiş olup; değişme, bir durumdan başka bir duruma dönme anlamlarını taşır. Yine bu sözcük Astronomi’de gündönümü demek olan Dünya’nın yörüngesinde Güneş’e en yakın ve en uzak noktalarda bulunduğu zaman için kullanılmıştır. Bu sözcük, Fransızca ve İngilizce’deki revolution ve Almanca’daki umwaelzung sözcüklerinin karşılığıdır.

Gerek inkılâp, gerekse ihtilâl sözcüklerin bugünkü anlamlarına yakın şekilde kullanılması 1908 Meşrutiyet hareketinden sonradır, Meşrutiyet döneminde ihtilâl sözcüğü kurulu bir hükümeti güç kullanarak yıkıp yerine başka bir hükümet kurma anlamını taşımaktaydı. İnkılâp sözcüğü ise, ihtilâl sözcüğünün taşıdığı anlamdan çok; parlamento, hükümet ve çeşitli kurullarca saptanarak uygulanması düşünülen hükümet, ekonomi kültür olayları ile oluşturulacak değişmeler anlamını taşımaktaydı.
İhtilâl ve inkılâp sözcüklerinden başka, Türk devrimi ile hızlanan dilimizde özdeşleşme çalışmaları sonucunda devrim sözcüğü de kullanılmaya başlanmıştır.
Özellikle Atatürk yaşarken, Türk devriminin, siyasal bir iktidar değişikliğinden daha derin, toplumsal ve ekonomik sonuçları olacağını görenler, buna ihtilal yerine, inkılâp demeyi yeğlemişlerdir. Böylece, genellikle siyasal içerikli olan ihtilal yerine toplumsal ve ekonomik içerikli olan inkılâp deyiminin kullanılmasıyla, o zaman, olay daha geniş kapsamlı olarak ele alınmıştır.
Atatürk döneminde inkılâp, açıkça ihtilalden çok daha geniş ve derin kapsamlı bir sözcük olarak değerlendirilmiştir. Özellikle “İhtilal, inkılabın gayesi değil, vasıtasıdır” sözü, iki terim arasındaki ilişkiyi ve o zamanki kullanışları arasındaki farkı çok açık seçik bir biçimde ortaya koymaktadır.
İnkılâp teriminin yukarıda belirtilenden başka anlamları ve kullanılışları da bulunmaktadır. Örneğin Atatürk İnkılâpları deyiminde inkılâp, reform, yenilik anlamında kullanılmaktadır.
Böylece inkılâp, bir yandan geniş kapsamlı, toplumsal, ekonomik ve siyasal bir ihtilal anlamında kullanılırken, öte yandan, şapka, abece, takvim, eğitim konularındaki reformları nitelemek için de başvurulan bir terim özelliği de kazanmıştır.

Devrim: Türkçe’deki özleştirme akımının ürettiği terimlerden biri olan devrim yalnız siyasal anlamda düşünüldüğü zaman ihtilal karşılığı, toplumsal, ekonomik ve siyasal bağlamda kullanıldığı zaman da, eski günlerdeki kullanılışı ile inkılâp karşılığıdır
Bu çalışmada devrim terimi hem ihtilal, hem de inkılâp anlamında kullanılmıştır. Bu çerçeve içinde terimi bir kez daha tanımlarsak şöyle bir sonuca ulaşırız:
Siyasal anlamda devrim, iktidarın kökeninde değişme yaratan bir olaydır. Örneğin Fransız devrimi, siyasal iktidarın kökenini tanrıdan ve gelenekten alıp, o dönemin ilerici sınıfı olan burjuvaziye ve kentli halka vermiştir. Aynı biçimde Türk devriminde de, Atatürk, dinsel-geleneksel kökenli iktidarı, ulusa ya da halka dayalı, laik bir niteliğe dayamıştır.
İktidarın kökeninde, yani dayandığı güçlerde (inançlar ya da sınıflar, ilişkiler) değişiklik yapmayan siyasal olaylar, bu anlamda devrim değildir. Hükümet değişikliği, hükümet darbesi, isyan, iç savaş gibi farklı nitelikte olan olayların devrim olayı ile karıştırılmaması gerekir. Demokratik yolla yapılan bütün değişiklikler, aynı kökene, halk kökenine dayandığı için devrim diye nitelenemez. Fakat demokrasinin başlaması bir devrimdir. Örneğin, bizde 1950 seçimleriyle, Demokrat Parti’nin iktidara gelmesi ulus egemenliğini ve demokrasiyi kuramdan uygulamaya aktardığı için, uygulama açısından bir devrim olarak düşünülebilir.
Öte yandan, bir grubu siyasal iktidardan uzaklaştırıp, başka bir grubu iktidara getiren hükümet darbesi, siyasal iktidarın kökeninde değişiklik yapmadığı takdirde, devrim olarak nitelenemez. Ancak, siyasal iktidarın dayandığı güçlerde değişiklik sonucunu doğuran hükümet darbeleri, devrim diye nitelenebilirler. Bu açıdan, düşünüldüğünde İttihatçıların Bab-ı Ali Baskını devrim olmaktan uzak bir hükümet darbesidir. Çünkü, sonuç olarak yalnız Kamil Paşa hükümetinin yerine, Mahmut Şevket Paşa hükümeti geliyor ve parti olarak İttihatçıların etkisi artıyordu. Oysa; gerek padişah, gerek meşrutiyet 1908’deki niteliği ile varlığını sürdürüyordu.

Yine bu çerçeve içinde düşünüldüğünde, 1908 yılında İttihatçıların Makedonya dağlarına çekilmesi ve Abdülhamit’i Meclis’i toplantıya çağırmaya zorlaması, siyasal anlamda devrimdir. Çünkü, rafa kaldırılmış olan Anayasa’yı yeniden yaşama geçirerek, Padişah’ın kayıtsız koşulsuz kullandığı dinsel-geleneksel otoriteye, o dönemin etkin gücü bürokrasiyi ortak etmişti. Belki çok kapsamlı değildi ama, hiç kuşkusuz bir devrimdi 1908 eylemi. Üstelik de sonuçları bakımından daha geniş kapsamlı devrimlere de yol açmıştı.
Aynı biçimde 27 Mayıs 1960 hükümet darbesi de sonunda siyasal bir devrime dönüştü. Çünkü, siyasal iktidara, halkın seçtiği Meclis’in yanında yargısal ve bürokratik ortaklar getirdi. Böylece bir anlamda siyasal iktidarın dayandığı güçlerin niteliğinde değişiklik yaptı.
Devrim teriminin siyasal alan dışında da anlamı olduğunu daha önce belirtmiştik. Ekonomik ve toplumsal anlamda devrim, ekonomik ve toplumsal ilişkilerde temel değişiklikler yapan bir olaydır.
Çağdaş toplumbilimin sınıf, değişme, örgüt, kurum gibi tüm kavramları ilişkiler içinde düşündüğü ve bu ilişkileri bir yapı çerçevesinde ele aldığı düşünülürse, devrim, siyasal toplumsal, ekonomik ilişkiler düzeninde hızlı değişmeye yol açan olaydır demek yanlış sayılmaz.
Devrim ile öteki değişmeleri birbirinden ayıran fark aslında kapsam ve hız ayrımıdır. Her toplumun her an değişme içinde olduğu anımsanırsa, devrim olayını yalnız değişme kavramına bağlamak anlamsızlaşır. Çünkü o zaman, her toplum her an devrim yaşıyor demektir. Oysa, her toplumda her an devrim olmaz.
Şimdi devrim kavramının üç öğesi ortaya çıkmış olmaktadır. Bunlar sırası ile, yapı değişmesi, bu değişmenin alışılagelmişten hızlı olması ve yine bu değişmenin alışılagelmişten kapsamlı olmasıdır.

Sonuç olarak, Türk Devrimi de bu tanıma uymaktadır. Çünkü Türk Devrimi Türkiye’nin siyasal, toplumsal ve ekonomik yapısında hızlı ve kapsamlı bir değişme yaratmıştır. Atatürk ise bu hızlı değişimin önderidir.
Dilimizde genellikle gelişme ile ilgili başka sözcükler de bulunmaktadır. Bunlar evrim, ıslahat ve tanzimat’tır.

Evrim: Eski dilde tekamül’ün karşılığı olarak kullanılan bu sözcük genellikle yavaş, kendiliğinden ve derece derece oluşan değişme ve gelişmeyi anlatır. Evrimde en önemli husus gelişmenin ağır ağır ve kendiliğinden meydana gelmesidir diyebiliriz.
Tarihçiler ve toplumbilimcilerin bir çoğu insanlık tarihini, genellikle kendi içinden meydana gelen birikimler sonunda ortaya koyduğu gelişmenin bir sonucu olarak görürler. Bunlardan ünlü biyolog ve doğa tarihçisi Julian Huxley’e göre evrim: “kendi kendini devam ettiren, kendi kendini aşan, zaman içinde doğrusal olan, bu yüzden geriye dönemeyen, yenilik, farklılık, daha karmaşık örgütlenme yaratan bir süreçtir.”

Islahat: Toplum hayatında, belirli alanlarda kanunlara uygun olarak yapılan düzenlemelerdir. Batı dillerinde kullanılan Reform sözcüğünün karşılığıdır. Islahat’ta inkılâp’ta olduğu gibi köklü değişiklikler söz konusu değildir.

Tanzimat: Özellikle devlet yönetimini ilgilendiren hususlarda yapılan iyileştirme ve düzenlemedir. Tarihimizde 1839 yılında Abdülmecit tarafından ‘Gülhane Hatt-ı Humayunu dediğimiz fermanla kabul edilen tasarı bunun en güzel örneğini oluşturur.

Çağdaşlaşma: Öncelikle belirtilmelidir ki çağdaşlaşma kavramına özdeş olmak üzere Türkçe’de modernleşme, batılılaşma, sanayileşme terimleri de kullanılmaktadır. Burada bu kavramların hangisinin daha uygun olduğu gibi sorun bu çalışmanın öncelikleri arasında değildir. Diğer yandan çağdaşlaşma literatürde çoğu zaman gelenekselin karşıtı olarak anlaşılmaktadır.

Çağdaşlaşmanın birkaç cümle ile tanımlamanın hiç de kolay olmadığı belirtilmelidir. Bir tanıma göre çağdaşlaşma “son yüzyılların bilgi patlamasının sonucunda çağlık bir yenileşme sürecinin aldığı dinamik biçim” olarak tanımlamaktadır. Bu tanıma göre “tarih boyunca gelişmiş kurumların insanın bilgisindeki görülmemiş artışı yansıtan ve hızla değişen işlevlere uyarlanma” süreci çağdaşlaşmadır. Çağdaşlaşma ilk olarak günümüz anlamında Batı Avrupa’da filizlenmiştir. 19.ve 20.yüzyıllarda bu coğrafyada meydana gelen bu bağlamdaki gelişmeler dünyanın diğer bölgelerini de etki altına almıştır. Bu nedenle çağdaşlaşma “sanayileşmeye eşlik eden siyasal ve toplumsal değişiklikler”in karşılığı olarak kullanılmaktadır. Son nokta Türk çağdaşlaşmasını doğru yorumlamak bakımından da günümüzde elde edilen toplumsal durum dikkate alındığında bir ölçüt olabilecek nitelikte gözükmektedir.

Modernleşme: Çağdaşlaşmaya benzer bir şekilde modernleşme Türk düşününde batılı yazarların düşünceleri ışığında anlamlandırılmıştır. Modernleşme “geleneksel toplumdan modern toplum tipine doğru evrilen bir toplumsal değişim süreci” olarak tanımlanmıştır. Modernleşmenin gerçekleştiği toplum aynı zamanda modern toplum adını almaktadır. Ya da bu şekilde nitelenmektedir. Modern toplumdan ne anlaşılması gerektiği ise ayrı bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak modern toplumu aydınlanma felsefesinin ilkelerine açık, bireyin özgürlüklerinin dış müdahale karşısında garanti altında olduğu, kişi özgürlüklerinde olduğu gibi ekonomide de yarışmacı ve toplumsal faaliyetlerin diğer alanlarında da farklılıklara tahammül edilen, çoğulcu ve aynı zamanda demokratik toplum olarak tanımlamak mümkündür.

DEVRİMİN NİTELİĞİ VE YASALLIĞI (MEŞRUİYETİ)
Mevcut düzenin halk ayaklanmasıyla yıkılmasını ihtilâl olarak nitelendirebiliriz. Eğer ihtilâl hareketi başarılı olursa meşruiyet kazanmış olur. Devrimin yasallık kazanmasına 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık Bildirisi ve gerekse 1791 Fransız Anayasası önemli yer vermiştir. Nitekim 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık

Bildirisi’nde; “bütün insanlar özgür doğarlar ve özgür yaşarlar; devlet ancak bu özgürlükleri korumak ve bunlardan herkesi eşit derecede yararlanmasını sağlamak için vardır; bu özgürlüklere dokunan devlet, kendi varlık nedenini yitirir; böyle bir devlete karşı ayaklanmak hem hak hem de ödevdir” denilmektedir.
Yine 27 Ağustos 1789 tarihli Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirgesi’nden esinlenen bir çok devlet anayasaları ve 10 Aralık 1948’de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nca benimsenmiş olan İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nde; “İnsanlık ailesinin tüm üyelerinin niteliğinde bulunan onurunu ve eşit ve ayrılmaz haklarını tanımanın dünyada özgürlük, adalet ve barışın temeli olduğunu, insanın zorbalık ve baskıya karşı son bir yol olarak ayaklanmaya başvurmak zorunda bırakılmaması için İnsan haklarının hukuk düzeniyle korunması gerektiği…” belirtilerek devrimlerin yasallığı konusuna açıklık getirmiştir.
Yürürlükte olan hukuk kurallarına karşı çıkan, daha iyi adalet gerçekleştireceğini iddia eden her eylem devrim hareketi olarak kabul edilemez. Tam tersine toplumda kargaşalıklara, terör hareketlerine sebep olabilir. Nitelik olarak devrim hareketi, terörist hareketlerden çok farklıdır ve gerçek anlamda bir devrimden söz edebilmek için şu olguların gerçekleşmesi gerekmektedir.
-Toplumsal yapıda ve toplumsal güçler dengesinde köklü bir değişme olması.
-Bu değişmenin yerleşmiş yasallık anlayışına seçenek oluşturabilecek yeni bir meşruluk anlayışını (ideolojisini) beraberinde getirmesi.
-Yeni meşruluk inancının toplumdaki temel anlaşmayı bölebilecek ölçüde yaygınlaşması, başka bir deyişle geniş toplumsal kesimlerin desteğini kazanması.
-Bu bölünmenin barışçı yollardan yeni bir bireşim, bir uzlaşma ile giderilememesi.

Başarıya ulaşan, meşruluğunu kazanan devrim hareketi kendi hukukunu, sistemini uygulama sahasına koyar. Artık ona karşı olan güçler ve anlayışlar hukuk dışı nitelik taşır.

DEVRİMİN AŞAMALARI

Devrim, sadece kısa sürede gerçekleşen bir hareket değildir. Devrim koşullarının ve düşüncesinin olgunlaşması ve gerçekleşmesi yıllarca sürebilir. Genel olarak devrim üç aşamada oluşmaktadır:

Düşünsel Hazırlık Aşaması: Bu aşama, yürürlükteki iktidar veya düzenin bozukluklarına, adaletsizliklerine karşı karşıt düşüncelerin ortaya atıldığı dönemdir. Bu dönemi toplumdaki düşünürler, filozoflar, aydınlar hazırlar. Fransız Devrimi’nde Aydınlanma Çağı dediğimiz Voltaire, Didero, J.J.Rouesso’nun öncülüğünü yaptığı dönem düşünsel hazırlık aşaması sayılabilir. Türk Devrimi’nde ise; Namık Kemal, Ziya Gökalp, Abdullah Cevdet gibi aydınların teokrasiye veya monarşiye karşı eleştirileri bu dönemi oluşturur.

Gerçekleşme (İhtilal) Aşaması: Türk Devrimi’nde ihtilal aşaması Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkması ile başlamış, Saltanat’ın kaldırılıp Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle tamamlanmıştır. İhtilal aşaması Türk Devrimi’nde, Fransız ve Rus ihtilâllerine göre kansız gerçekleştirilmiştir.

Gelişme Aşaması: İhtilâl ile kurulan yeni siyasal sisteme uygun olarak gerçekleştirilen siyasal, toplumsal ve ekonomik değişimlerin ve yeni kurumların oluşturulduğu dönemdir. Burada görevi sona ermiş olan eski kurumların yerine yeni ve çağdaş kurumlar meydana getirilir.
Yenilik kavramı göreli olmakla birlikte devrimin ölçütünü de belirler. Bir hareketin devrim olabilmesi için, eski kurumların yerine getirilen kurumların yeni olması gereklidir. Var olan kurumların yerine daha önce uygulanmış ve başarısızlığı görülmüş bir kurum veya uygulamayı tekrar getirmek devrim değil irtica olarak adlandırılır.

Atatürk de devrimi böyle tanımlamıştır: “Türk milletini son asırlarda geri bırakmış olan müesseseleri yıkarak yerlerine milletin en yüksek medeni icaplara göre ilerlemesini temin edecek, yeni müesseseler koymuş olmaktır”.
Yine Halk Partisi’nin 9 Mart 1933 tarihinde toplanan IV. Büyük Kurultayı’nda Türk İnkılabı’nı Atatürk şöyle tarif etmektedir: “Uçurumun kenarında yıkık bir ülke… Türlü düşmanlarla kanlı boğuşmalar. Yıllarca süren savaş. Ondan sonra içeride ve dışarıda saygı ile anılan yeni vatan, yeni sosyete, yeni devlet ve bunları başarmak için arasız inkılâplar. İşte Türk İnkılabı’nın kısa bir tanımı”.

TOPLUMSAL DEĞİŞME VE DEVRİM is a post from: İnkılap Tarihi

Doğa bilimlerinin konusu nasıl doğayı ve doğal olguları çözümleyerek açıklamak ve yasalar çıkarmaksa insan bilimlerinin konusu da tarihi ve tarihsel olguları anlamaya ve değerlendirmeye çalışarak insanlığın zaman içinde geçirdiği serüvenin özünü ve aslını anlamak ve bu deneyimi yorumlayarak geleceğin insanı için yeni düşünceler üretmektir.

Bu bağlamda tarih kavramı insan etkinliklerini ve bu etkinliklerin sonuçlarını, doğal olanın dışında insan tarafından gerçekleştirilmiş ve yaratılmış bulunan kültürleri anlatır. Bu etkinlik önce düşüncede şekillenir, tasarı haline gelir, sonra uygulamaya konularak somut olay ve olgular haline dönüşür. Son olarak bu etkinlikler sözle ifade edilir. Diğer bir anlatımla bu olay ve olgulara, diğer bir anlatım ile kültürlere, gerçek tarih veya yaşanan tarih diyoruz.

Tarihin ikinci bir anlamı daha vardır, o da insanlığın zaman süreci içinde geçirmiş olduğu serüvenden ibaret olan ve yukarıda açıkladığımız gerçek tarih hakkında tarihçilerin yaptıkları araştırmalar sonucunda elde edilen bilgidir. Tarih bilgisi anlatımı yerine burada da kısaca tarih sözcüğü kullanılmaktadır. Tarihçi toplumsal oluşumların nasıl gerçekleştiğini, bu oluşumların nasıl değiştiklerini, nüfus hareketlerini, sosyal eğilimleri, gerilimleri ve olguları, zihniyetlerin dinamiğini, ekonomik ve siyasal çatışmaları anlamaya ve açıklamaya çalışır. T.H. Huxley’in dediği gibi “bilinende sınır vardır, bilinmeyende sınır yoktur. İnsan aklı anlaşılmazlığın engin okyanusunda barınacak bir ada sağlar. Her kuşağa düşen iş, bu okyanustaki adaya biraz daha toprak katarak büyütmektir”.

Böylece elde edilen tarih bilgisi toplumlar veya kültürler arası ve içi ilişkileri aydınlatır ve bunların düzenlenmesine yardımcı olur. Her toplum veya kültür bu ilişkiler içinde var olmakta, değişmekte, dönüşmekte veya yok olmaktadır. Bu konuda elde edilecek bilgiler insanın ve insanın üyesi bulunduğu toplumun yaşamının sürdürmesine yardımcı olmaktadır. Çünkü insanların ve toplumların kimliği bu tarihsel süreç içinde oluşmaktadır.

Böyle bir anlayış tarihi aktörünün insan ve insan grupları olduğunun bilincine varılması anlamına gelir. Tarihi yapan insan ve insanın doğal ve kültürel çevresi ile ilişkileridir. Gerçekten tarihin öznesi insanın kendisidir. Ne var ki sadece kendi kişiliğine, çevresine, üyesi bulunduğu topluma ve dünyaya karşı sorumluluk hissedebilen insanlar tarihin öznesi olabilirler. Bu kavrayış ve bilinçten yoksun olan insanlar ise tarihin öznesi değil nesnesi, diğer bir ifade ile malzemesi haline gelirler; çünkü bu insanlar ve toplumlar insiyatif sahibi olan diğer insanlar ve toplumlar tarafından kullanılırlar.

Bir toplum insanlığın tarihsel deneyimini günümüzün sorunlarının anlaşılması çözümlenmesi için yeniden yorumlamak ve kendi tarihini dünya tarihi içindeki yerine oturtmak yoluyla kazanacağı tarih bilinci sayesinde kendini tanıyabilir; gideceği yönü ve kısa ve uzun dönemli amaçlarını saptayabilir. Toplumun bütün üyelerine bu bilincin kazandırılabilmesi, belirlenen yönelim ve hedeflerin benimsetilebilmesi bireysel ve toplumsal varlığımızın sürdürülebilmesi açısından önemli ve yararlıdır. Bu ise ancak eğitim ve öğretim yoluyla gerçekleştirilebilir.

Tarih Nedir – Niçin Öğrenilmelidir? is a post from: İnkılap Tarihi