Türkiye Cumhuriyeti’nin Demokratik Niteliği

Demokrasi toplum içinde farklı düşüncelerin temsil edilebildiği, yöneticilerin bu farklı düşünce akımları arasında özgürce seçilebildiği ve seçilenlerin de yine belli koşullarda özgürce denetlenebildiği bir rejimdir.

Demokraside yönetilenlerin temel hak ve özgürlükleri geniş ölçüde tanınır ve garanti altına alınır. Yönetenlerin ayrıcalıkları sınırlandırılır, eylem ve işlemleri denetime tabii kılınır.Demokratik rejimlerde devlet ve bütün kurumlar birlikte demokratik nitelikler taşırlar.

Meclis’in açılması ile birlikte yeni bir kavram olarak ortaya çıkan egemenliğin kayıtsız şartsız ulusta olduğu ilkesi doğrultusunda Atatürk, devletin merkezindeki otoriteyi anayasal kurumlarla paylaşarak ülkeyi demokratik cumhuriyet rejimine kavuşturmak için çaba sarf etmiştir.

Ulusal Bağımsızlık Savaşı’nın başarı ile sona ermesi, ulusal egemenlik ve ulusal bağımsızlık ilkelerinin gerçekleşmesine imkan vermiş ve böylece Cumhuriyet yeni Türk Devletinin siyasal rejimi olarak hukuki değerinin ifadesi olmuştur. Modern Türkiye, demokrasi esasına dayanan, demokratik rejimin belirli niteliklerini taşıyan Cumhuriyetçi bir devlettir.

Çağdaşlaşmayı amaç edinen Atatürk, bu amacına ulaşabilmek için demokrasi kavramından ve prensiplerinden hareket ederek, çağdaş bir yönetim sistemi olan demokrasiyi getirmek için devrimler gerçekleştirmiştir.

23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılması, Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı, kadınlara seçme seçilme hakkının verilmesi, çok partili rejim denemeleri, eşitliği sağlamaya yönelik toplumsal devrimlerin gerçekleştirilmesi, asker-sivil otorite ayrılığı ve sivil otoritenin üstünlüğü demokratik rejimin temel kurumlarının kurulduğunu, geliştiğini göstermektedir. Tüm bunlarla Türkiye Cumhuriyeti batılı anlamda bir sosyal hukuk devletine, demokratik cumhuriyet rejimine yönelmiştir.

Atatürk, batılı ve çağdaş bir demokrasi oluşturabilmek için büyük atılımları başarıyla gerçekleştirmiştir. Bu demokrasinin gerçek anlamda başarıya ulaşabilmesi ülkeye ve topluma nüfuz edebilmesi için ulusçuluk, ulusal egemenlik, ulusal bağımsızlık, batılılaşma ve laiklik kavramlarından yararlanmıştır.

Bir Amaç Olarak Demokrasi

Atatürk Dönemi’ndeki siyasal rejimi değerlendirebilmek için vesayetçi demokrasi kavramı kullanılmıştır. Vesayetçi demokrasi, demokratik devletin biçimsel normlarının benimsendiği; elitlerin devletlerini demokratlaştırma amacını güttükleri, ancak belki bunun gerekleri konusunda pek açık olmadıkları rejimlerdir.

Vesayet kavramının içeriğine bakıldığında bazı tek parti rejimleri, geçici olduklarını ve demokratik ve uygarca bir düzene varmak için köprü olduklarını ilan ederler, böyle bir tek parti bir çeşit vesayet rejimi kurar. Bu sistemlerde, başka partiler ve belli özgürlükler, Anayasa’da kurulmalarına ve kullanılmalarına bir hukuki engel bulunmadığı halde kurulmazlar ve kullanılmazlar.Daha doğrusu kurdurulmazlar ve kullandırılmazlar.

Böyle bir rejimi totaliter olarak sınıflamak ta mümkün değildir. Üstelik böyle bir rejimi yürütenler demokratik bir sistemin hazırlayıcısı olduğu için, kendi sonunu kendisi hazırlamaktadır. Vesayetçi ideoloji, kısmi bir toplumsal dönüşüm hedefiyle araçsal bir işlevi birleştiren bir ideolojidir.

Ünlü hukukçu ve tarihçimiz Ergun Özbudun’a göre Atatürkçülük ya da Kemalizm, Türk toplumunun bütüncül değil, kısmi bir dönüşümüne yönelmiştir. Kemalizm, Türkiye’yi modern, güçlü, tam bağımsız bir ulus-devlet haline getirerek çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmayı amaçlamıştır. Totaliter ideolojilerin yaptığı gibi, tümüyle yeni bir toplum veya yeni bir insan tipi yaratmayı düşlememiştir. Kemalizm, eylemin yakından içinde olması anlamında araçsaldır; birçok Kemalist ilke, eylem içinde ve somut gereksinimlere ve durumlara bir yanıt olarak gelişmiştir.
Bu anlayış sayesinde geleneksellikten modernliğe geçişte ilerici bir anlayışın varlığı, toplumu ilerleme yoluna sokan iyileştirici bir ideolojidir. Kemalizm, totaliter ideolojilerde olduğu gibi bir ütopya peşinde değil, potansiyel olarak liberal-demokratik bir rejime dönüşmeye açık, Batıcı bir zihniyet niteliğindedir. Vesayetçi demokrasi bunun gerçekleşmesine yardımcı olmuştur. Bu yaklaşım için verilebilecek en iyi örnek ise Serbest Fırka deneyidir.

Bir Demokratikleşme Deneyimi Olarak Serbest Fırka

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF), Türk Demokrasi yaşamında çok önemli bir örneği oluşturmaktadır. Çok partili demokratik düzene geçilebilmesi için Atatürk’ün isteği, desteği ile kurulmuş kısa ömürlü bir siyasal partidir. Partinin kuruluş nedenlerini daha iyi açıklayabilmek için Terakkiperver Cumhuriyet Partisi’nin kapatılmasından 1930’a kadar geçen süredeki gelişmeleri açıklamak gerekmektedir.

Takrir-i Sükun Kanunu dönemi boyunca (4 Mart 1925-1929) Türkiye’nin çağdaşlaşmasına yönelik önemli adımlar atılmış, hukuk devrimi,toplumsal devrimler, yazı devrimi ve laikleşme yolunda önemli devrimler gerçekleştirilmiştir.

Ne var ki tüm alınan önlemlere rağmen halkın ekonomik sorunlarına tam anlamıyla bir çözüm bulunamamış, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın olumsuz etkilerinin giderek artması, tarımsal üretimin az olması, halkın hoşnutsuzluğuna neden olmuştu.Toplumda. basında ve TBMM’nde giderek yaygınlaşmaya yüz tutan hoşnutsuzlukların ayrımında olan Atatürk çözümün çok partili siyasal hayata geçmekle bulunabileceği kanısına varmıştır. Atatürk’ün SCF ile ulaşmak istediği amaçları şöyle sıralanabilir:

-Cumhuriyet rejiminin çok partili siyasal yaşamı gerektirmesi; özgür tartışma, kişi hak ve özgürlüklerinin gerçekleşebilmesi çok partili siyasal yaşamı gerektirmektedir. Bu parti ile Atatürk demokrasinin yerleşmesini ve kökleşmesini sağlamak istemiştir.

-Serbest Cumhuriyet Partisi ülkede demokrasinin temeli olan denetim eksikliğini de giderecekti. Ülkede yürürlükte olan tek partili rejimde hükümet eleştirilmemekte, dolayısıyla denetlenememekte bulunduğundan Meclis’te ikinci bir partinin bulunması durumunda bu sakınca giderilecek, demokrasiye uygun daha sağlıklı bir yönetim biçimi gerçekleşmiş olacaktı.Bu durum CHP için de geçerli olacak, iktidar alternatifi olarak ikinci bir partinin kurulması CHP’nin denetlenmesini ve kendisine çeki düzen vermesini sağlayacaktı. Atatürk, bu denetimsizliği gidermek istemiştir.

- SCF ile toplumdaki eğilimlerin anlaşılabilecek ve yönlendirilebilecek olması. Atatürk, bu parti ile toplumun rejim ve devrimler karşısındaki tepkisinin açığa çıkacağını, toplumda suskunluğa son verileceğini, cumhuriyetin toplumda ne derece kök saldığının öğrenilmesi, ayrıca sezinlenmekte olan hoşnutsuzluğun dile getirilmesi sonucunda buna yol açan sorunlar anlaşılacak ve çözümler aranabilecekti. Böylelikle toplum daha iyi yöne yönlendirilebilecekti.

Tüm bunlarla bağlantılı olarak Atatürk, yönetim değişikliğini amaç edinir. Bu yönetim değişikliğiyle aynı zamanda çok partili düzene geçilebilecekti. İktidar seçeneği olarak düşündüğü SCF’ni, kendisine ve rejime içtenlikle bağlı, en güvendiği yakınlarına kurdurtacaktı. Üstelik, hem işi yapaylıktan kurtarmak için hem de bunlar iktidara
gelecek olursa  daha değişik siyasa uygulayabilsinler diye bu yakınlarını İsmet Paşa’dan ayrı görüş ve düşüncede olanlardan seçecektir. SCF’nin ciddi bir muhalefet partisi olmasında ve kendisini iktidar seçeneği olarak görmesinde Atatürk’ün bu dikkat ve özeninin etkisi büyüktür.

Atatürk, partiyi kurma görevini eski başbakanlardan, en yakın arkadaşı Paris’teki büyükelçilik görevinden yurda dönen Ali Fethi Okyar’a vermiştir. Fethi Bey ile uzun görüşmeler yaparak partiye her türlü yardımı yapacağını vaat etmişti.

Parti Fethi Bey’in liderliğinde 12 Ağustos 1930’da Cumhuriyet ve Laiklik esaslarına bağlı olarak kuruldu. CHP’den 15 milletvekili bu partiye katıldı.Genel Başkanlığı Ali Fethi Okyar, Genel Sekreterliği ise Nuri Conker üstlendi. Kurucular arasında Tahsin Uzer, Mehmet Emin Yurdakul, Süreyya İlmen, Ağaoğlu Ahmet Bey, Nakiyettin Yücekök olmak üzere CHP’nin sol cenahında, liberal, laik Cumhuriyetçi bir parti olarak kuruldu. Atatürk’ün kızkardeşi Makbule Atadan’da partiye üye oldu.

Parti Üyelerinin Genel Yapısına bakıldığında temelde CHP’li olan ancak İsmet Paşa’nın siyasetine karşı olanlar, Burjuvazi ve yerel eşraf içinde CHP’nin kararlarına karşı olan ve bu kararlardan çıkarları zedelenenler, Cumhuriyet ve laikliğe karşı olanlar ve demokratik özlemlerle daha sivil bir toplumun oluşumunu özleyen aydınlar bulunduğu görülmektedir.
Fırkanın 11 maddeden oluşan ve Atatürk’ünde katkıda bulunduğu bu programa göre; parti, Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik ve Laiklik esaslarına bağlıydı. Ayrıca insan haklarının ve özgürlüklerinin herkese eşit uygulanmasını ve korunmasını, vergi adaletini, devlet harcamalarında tasarruf politikasını, liman inhisarlarının kaldırılmasını, köylünün ve çiftçinin düşük faizle kredi alabilmesini, sanayinin geliştirilmesini, bürokrasinin azaltılmasını, yabancı sermayenin benimsenmesini, barışçı bir dış politika izlenmesini, tek dereceli seçim sisteminin kabulünü ve kadınlara siyasal hakların verilmesini savunuyordu.. Özellikle son madde siyasal hakların tanınmasını öngören madde bizzat Atatürk tarafından eklenmişti.

SCF, hızla örgütlenmesini tamamlamış, partiyi ‘Yarın’ve ‘Son Posta’gazeteleri desteklemiştir.Parti özellikle Batı Anadolu’da daha fazla ilgi görmüş, ticaret burjuvazisi partiyi desteklemiştir. CHP’nin özellikle demiryolu ve tekel politikasını eleştirmiş olan parti CHP’den tamamen ayrı bir ekonomi politikasını benimsemişti.

SCF, hızla örgütlenirken, yapılacak olan belediye seçimlerine girmeye karar vermişti. Partinin taban bulduğu İzmir’e bir gezi düzenleyen Fethi Okyar, 4 Eylül 1930 da İzmir’de büyük bir coşku ile karşılandı. İzmir Valisi Kazım Dirik, Fethi Okyar’ı karşılamadığı gibi, yapmak istedikleri mitingden vazgeçmesini istemişti. Okyar durumu bir telgrafla Atatürk’e bildirmiş, Atatürk hemen kendisine yanıt vererek; “Anlıyorum ki sana nutkunu söyletmek istemiyorlar. Fakat sen ne olursa olsun nutkunu söyleyeceksin ve karşılaşacağın engeli hemen bana bildireceksin, Asayişin sağlanması için Başbakan, İçişleri Bakanı, İzmir Valisi gereken önlemleri almakla yükümlüdürler” demişti.
Ancak bu güvenceye rağmen iki partinin yandaşları arasında çatışma yaşanmış, CHP binası taşlanmış, Anadolu gazetesinin matbaası kuşatılmış çıkan olaylarda ölen ve yaralananlar olmuştur. Miting büyük bir katılımla 7 Eylül 1930 da Alsancak Stadyumu’nda gerçekleştirilmiştir.
İzmir olayları CHP ve hükümeti şaşırttığı gibi kızgınlık da yaratmış, 25 Eylül 1930’da Başbakan İsmet İnönü istifasını vermiş, Cumhurbaşkanı Atatürk hükümeti kurma görevini yine İnönü’ye verince 30 Eylül 1930’da beşinci İnönü hükümeti güvenoyu alarak görevine başlamıştır.

Bu sırada belediye seçimleri tek dereceli olarak yapılmaya başlanmış, oy verme süresi 10 gün olarak belirlenen bu seçimlerde SCF Samsun belediye başkanlığı dahil 502 belediye başkanlığından 31’inde seçimi kazanmıştır. Bu seçimlerden sonra iktidar ile muhalefet arasındaki ilişkiler beklendiğinden daha da sert geçmeye başladı. Atatürk iki partinin Cumhuriyetçilik, Laiklik ve Halkçılık ilkelerinde ortak ulusal bir blok oluşturmasını teklif etti ise de bu öneriyi CHP’nin Merkez Yönetim Kurulu kabul etmedi. Fethi Okyar’ın yerel seçimlerde yolsuzluk ve baskı yapıldığına dair verdiği gensoru önergesi ile ilişkiler daha da gerginleşti. Partinin devrime karşı olanların barınağı haline gelmeye başlamasıyla Atatürk, cumhurbaşkanlığını bırakıp CHP’nin başına geçmeyi düşündüğünü açıkladı. Fethi Bey ile görüşerek “sen fırkanın, ben fırkamın başında olacağız” şeklinde bir teklifte bulundu. Fethi Bey bu teklife şöyle bir cevap verdi; “Buna imkan yok, sizinle karşı karşıya gelmeyiz ve gelmeyeceğiz.Bu sebep ne olursa olsun, ben bunu kabul edemem, fırkayı fesh ederiz.”

Gelişen bu olaylar karşısında Parti Merkez Yönetim Kurulu, partinin kapatılmasını uygun görmüş, partinin dağıtılmasına karar verilmiş, gerekçesi de şöyle açıklanmıştır; “…Atatürk’ün desteği ve girişimi ile kurulan SCF’nin son gelişmeler yüzünden Atatürk’le karşı karşıya kalınacağının anlaşılması yüzünden…” Neticede 17 Kasım 1930 tarihinde SCF kurucusu tarafından kapatılmıştır. CHP yeniden tek parti olarak varlığını sürdürmüştür.

Serbest Cumhuriyet Partisi denemesinden, iktidarın çıkardığı en önemli sonuç; CHP’nin yeteri kadar halka inemediği ve onlarla bütünleşemediğidir. Güdümlü de olsa potansiyel muhalefetin köklendiği ve etkisini arttırdığı bir toplumda kurulacak siyasal örgütün kontrolü mümkün değildi. Atatürk SCF’nin kapanmasından sonra uzun süren bir yurt gezisine çıkmış ve halkın içinde bulunduğu sıkıntıların nedenini bizzat anlamak istemiştir. Buna paralel halkın durumunu iyileştirecek bir takım önlemler alınmış ve Devletçilik uygulamaya konulmuştur. SCF’nin çok erken ve çabucak iktidar olma hırsı, SCF’nin aceleci davranması, CHP’nin özellikle İzmir olaylarından sonra iktidarı kaybetmemek için normal bir parti mücadelesini bir tarafa bırakıp, devlet örgütünü partileri yararına kullanmak istemişti.

Bu deneyim şu noktaları da açıkça ortaya çıkarmıştır.

Liberal ekonomiyi savunan bir partinin yoksul yığınlardan gördüğü desteğin temel nedeni demokratikleşme, daha sivil bir topluma erişme özlemidir.
Toplum gerçekçi bir tutumla ekonomik sorunlar üzerinde durmuştur.

Bu deneyim ekonomik gücü elinde tutan katmanlara bir noktayı açıkça göstermiştir “Sınıf bilincine sahip olmayan yığınları, kendi peşinden sürüklemek belli koşullar altında mümkündür.” (DP’nin kurulması ve 1950’de iktidarı ele geçirmesi gibi)
İkinci muhalefet denemesinin de amacına ulaşmaması, Atatürk’ün yeni bir formül aramasına neden oldu. 1935 yılında yapılacak genel seçimlerde bağımsız adayların da TBMM’ne girebilmeleri için hazırlıklar başladı. V. Meclis’e 105 yeni üye girmiş, Meclisin % 28.5’i yenilenmiş, 18 kadın milletvekili yeni mecliste üye olmuştu.9’u ilk kez seçilen olmak üzere 12 bağımsız milletvekili meclise girmiş, 4’ü gayrimüslim Türk vatandaşlarından seçilmişti.

MONARŞİ’DEN CUMHURİYET’E is a post from: İnkılap Tarihi

Mustafa Kemal ve arkadaşlarının, Türk toplumunu çağdaşlaştırma yönünde sürekli bir devrim hareketi başlatmaları ve bunda da başarı kazanmaları, bazı çevrelerde panik yaratmıştır. Baştan beri varolan düşünce ayrılıkları iyice belirginleşmeye başlamıştır. Bilindiği gibi ulusal bağımsızlık savaşı sırasında hem Mustafa Kemal ile birlikte savaşan komutanlar arasında hem de milletvekilleri arasında hala saltanat ve İstanbul hükümetinin savunucuları bulunmaktaydı.

Siyasal devrimlere karşı Mustafa Kemal’in yakın arkadaşlarının bakışı olumsuzdu. Mustafa Kemal Nutuk’ta bu muhalefeti şöyle değerlendiriyordu:

“Burada, zihinlerde yer etmiş olması ihtimali bulunan bazı kararsızlık düğümlerinin çözülmesini kolaylaştırmak için, bir gerçeği hep birlikte gözden geçirmeliyiz. Yapılan Millî Mücadele dıştan gelen saldırıya karşı vatanın kurtuluşunu tek hedef olarak kabul ettiğine göre, bu Millî Mücadele’nin, başarıya yaklaştıkça, safha safha bugünkü döneme kadar millî irade rejiminin bütün ilke ve gereklerini yerine getirmesi tabiî ve kaçınılmaz bir tarihî akış idi. Bu kaçınılmaz tarihî akışı gelenekten gelen alışkanlığı ile hemen sezmiş olan hükümdar ailesi, ilk andan başlayarak Milli Mücadele’nin amansız düşmanı kesildi. Bu kaçınılmaz tarihî akışı daha başlangıçta ben de görmüş ve sezmiştim. Ancak, sonuna kadar devam etmiş olan bu sezgimizi başlangıçta bütün yönleri ile açığa vurup ifade etmedik. Gelecekteki ihtimaller üzerinde fazla konuşmak, giriştiğimiz gerçek ve maddî mücadeleye hayalî bir macera niteliği verdirebilirdi. Dış tehlikenin yakın etkilerini derinden duyanlar arasında, geleneklerine, düşünce kabiliyetlerine ve ruh yapılarına aykırı olan muhtemel değişmelerden ürkeceklerin ilk anda direnme güçlerini harekete geçirebilirdi. Başarı için pratik ve güvenilir yol, her safhayı vakti geldikçe uygulamaktı. Milletin gelişmesini ve yükselmesini sağlayacak doğru yol buydu. Ben de bu yolda yürüdüm.

Ancak, bu pratik ve güvenilir başarı yolu, yakın çalışma arkadaşlarım olarak tanınmış kimselerden bazıları ile aramızda zaman zaman görüşler, davranışlar veya yapılan çalışmalardaki uygulamalar bakımından temel veya ikinci derecede birtakım anlaşmazlıkların, kırgınlıkların ve hattâ ayrılmaların da sebebi ve açıklayıcısı olmuştur. Millî Mücadele’ye beraber başlayan yolculardan bazıları, millî hayatın bugünkü cumhuriyete ve cumhuriyet kanunlarına kadar uzanan gelişmelerinde, kendi fikir ve ruh kabiliyetlerinin kavrayış sınırı bittikçe bana karşı direnişe ve muhalefete geçmişlerdir…”.

Yine Halifeliğin kaldırılmasına, Mustafa Kemal Paşa’nın yakın arkadaşlarından Rauf Bey, Adnan Bey (Adıvar), Refet Bey, Ali Fuat Paşa, Kazım Karabekir ve Cafer Tayyar Paşa’lar olumsuz tepki göstermişlerdi. Özellikle 1924 Anayasası’nın görüşüldüğü günlerde Meclis içindeki kaynaşmalar ve muhalefet, kendini iyice hissettirmişti. Buradaki tartışmaların odak noktasını da Cumhurbaşkanının yetkileri konusu oluşturmuştur.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurulmasına yol açan son olay, 20 Ekim 1924 tarihinde Menteşe milletvekili Esat Efendi’nin Mübadele İmar ve İskan Vekili Refet Bey’e yönelttiği soru önergesi ve beraberindeki gelişmeler olmuştur. 26 Ekim 1924’de de Kâzım Karabekir Paşa, “ordunun geliştirilmesi için verdiği raporların göz önüne alınmadığını” ileri sürerek milletvekilliği görevine döneceğini bildirerek ordu müfettişliğinden istifa etmiştir. Onu 30 Ekim 1924 tarihli istifasıyla Ali Fuat Paşa izlemiştir. 8 kasım 1924’de hükümet için yapılan güven oylamasında, Hükümet 19 güvensizlik oyuna karşılık 148 oyla güvenoyu almış ve 41 milletvekili de oylamaya katılmamıştır. Bu olaylar üzerine Hükümete güvensizlik oyu verenlerin Halk Fırkasında kalamayacağı söyleniliyor ve yeni bir partinin kurulmasına kesin gözüyle bakılıyordu. Bu gelişmeler sonunda Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1924 günü resmen kurulmuştur.

Yeni parti, Meclisin ikinci döneminde Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan ayrılan milletvekillerinin katılması ile Meclis içinde kuruldu. Fırka’nın başkanı General Kazım Karabekir, İkinci Başkanı H.Rauf Orbay ve genel sekreteri de Ali Fuat Cebesoy’du.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın programı şu temel ilkeler bulunuyordu: Partinin sistemi liberalizm ve halkın hakimiyetidir. Genel olarak hürriyetlere taraftardır, dinsel düşünce ve inançlara saygılıdır. Yönetim sistemi  açısından yerinden yönetimin gerçekleşmesine çalışacaktır. Cumhurbaşkanının, seçiminden sonra milletvekilliği ile ilgisi kesilecektir.

Mustafa Kemal Paşa, demokratik düzenin kurulmasını, istediğinden, yeni Partinin kuruluşundan memnun olmuştur. Yeni parti için; “Bırakınız, karşımıza çıksınlar, memleket işlerini münakaşa edelim ve bizim Meclisimizde de iki parti olmalı, hükümeti denetleme sistemi kurulmalı ve medeni ülkelerin parlamentolarına benzemeliyiz” diyordu.

Fakat Şevket Süreyya Aydemir’in deyimiyle bu parti erken doğmuştu. Parti, Mecliste hayli gergin bir  ortam içinde doğmuş, görüşmelere katılmış, hükümetten çeşitli sorunlar hakkında bilgi istemiştir. Bu sert çekişmeler, özellikle bütçe görüşmeleri sırasında doruğa çıkmıştır.

Doğu Anadolu’da patlak veren Şeyh Sait İsyanı, 4 Mart 1925 yılında hükümete olağanüstü yetkiler veren Takrir-i Sükun Kanunu’nun çıkarılmasına ve İstiklal Mahkemeleri’nin geniş yetkilerle yeniden kurulmasına yol açmıştır.

İstiklal Mahkemeleri, Terakkiperver Fırka üyelerinin  gerici etkinlikleri hükümeti uyarmışlardır.Önce Diyarbakır İstiklal Mahkemesi kendi yetki alanında bulunan

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası şubelerinin kapatılmasına karar vermiştir. Hükümet ise, Takrir-i Sükun Kanunu’na dayanarak, 3 Haziran 1925 tarihinde bütün memlekette gericiliği kışkırtma nedeniyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasını kararlaştırmıştır.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kurulması ve Şeyh Sait İsyanı is a post from: İnkılap Tarihi

Halifelik, Müslümanlarda baş imamlık, göreviydi. Peygamber sağlığında imamlara kendi adına namaz kıldırmak yetkisini vererek kendisi baş imam olmuştu. Peygamber, Müslümanların din ve dünya işlerinin başkanı idi. Peygamber ölünce, İslamlar kendilerine halife adı verilen ve Peygamberin vekili sayılan bir başkan seçtiler. Böylece halife kelimesi Arap Devletlerinde devlet başkanına verilen bir san oldu. Emeviler devrinde halifelik babadan oğula geçen bir saltanat haline geldi. 1258′de Hulagu’nun Bağdat’ı zaptı üzerine Abbasi sülalesinden birinin Mısır Kölemenleri’ne sığınmasıyla halifelik Kölemenlerin himayesinde 1517′ye kadar devam etti.
Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı almasından sonra Abbasi hanedanının son üyesi İstanbul’a getirildi. Bu halifenin, halifelik unvan ve yetkilerini Yavuz Sultan Selim’e devrettiğine dair bir takım söylenceler varsa da bunlar dönemin kaynaklarında kayıtlı değildir ve olduğu söylenen bu olaydan iki yüz elli yıl sonraki kitaplarda yazılıdır. Osmanlı sultanları için halifelik ancak XIX. yüzyılda kullandıkları bir san olmuştur.
Abdülhamit II devrinde ve sonra, bütün İslâmları bir idare altında toplamak gayesiyle "Panislâmizm" siyaseti güdüldü. Bu çerçevede halifelik de birden bire önemli hale geldi. Halifelik sanı özellikle bu sultan tarafından kullanılmıştır. Halide Edip Adıvar “Halifenin Kureyş’ten olacağına” ilişkin hadis varlığını ileri süren Mavardi’nin “El Ahkamü’s-Sultaniyye” adlı eserinin bu yüzden Abdülhamit tarafından yakıldığını yazmaktadır.  Bu siyaset, halkı Müslüman olan sömürgeye sahip Avrupa devletlerini aleyhimize çevirmekten başka bir şeye yaramadı. Bu devletler Osmanlı İmparatorluğunu bir an önce parçalamak, aralarında bölüşmek için faaliyete geçtiler. XIX. yüzyılda gelişmeye başlayan mi1liyetçi1ik akımının, Türk o1mayan İslâm toplulukları arasında yayılması, halifeliğin Müslümanlar üzerindeki nüfuzunu azalttı. Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma devrinde ise halifeliğin, İslâmlar üzerindeki otoritesi tamamen sarsılmıştı.

1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması ile, Sultan-Halife gibi, çifte görevi olan Osmanlı hükümdarının elinden egemenlik hakları, devlet yetkileri alınmıştı. Eski Osmanlı hükümdarına sadece, dini başkanlık yetkiler tanınmıştı. Hükümet, TBMM’nin seçtiği Halife Abdülmecid Efendi’den, sadece Müslümanların Halifesi ünvanını kullanmasını, gösterişli hareketlerde bulunmamasını istemişti. Bazı politikacılar ise; “Hilafet aynı hükümettir, hilafetin hukuk ve görevini iptal etmek hiç kimsenin hiç bir meclisin elinde değildir” diyerek, Halife’yi, Padişah gibi yaşatmak istiyorlardı. Bu durum halifelik kurumu hakkında bir an önce önlem alınmasını gerektiriyordu. Fakat Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı halifeliğin kaldırılması için zorlayan önemli neden, Halife var oldukça  Türkiye’de yapılması zorunlu olan çağdaşlaştırıcı devrimlerin yapılamayacağı idi.

Mustafa Kemal, Cumhuriyetin ilânından sonra artık, halifeliği rejim için zararlı görmekteydi, Buna rağmen halifeliğin kaldırılması için uygun koşulları bekledi. Bu fırsatı da Halife ve taraftarları yarattılar. Abdülmecit Efendi Halife seçildikten sonra kendisine verilen yönergeye Halife-i Müslîmin deyiminden başka unvan kullanmayacak, İslâm dünyasına bir bildiri yayınlayarak kendisini Büyük Millet Meclisi’nin seçtiğini bildirecek ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin yaptığı hizmetlerden beğeniyle söz edecek ve Vahdettin’in tutumunu ve kaçışını eleştirecekti.
Abdülmecit Efendi, imzasının üstünde Halife-i Müslimin ve Hadimülharemeyn sanının bulunmasını, Vahdettin hakkında bir şey yazmamayı, beyannamenin Türkçe’siyle birlikte Arapça’sının da olmasını istedi. Halife Cuma namazına giderken beyaz bir ata biniyor, Fatih Sultan Mehmet gibi giyinip, başına aynı biçimde sarık sarıyordu. İmzasını da Halife Abdülmecit Bin Abdülaziz Han diye atıyordu.
Halifeyi âlet olarak kullananların ve inananların tutumları da kaygı verici nitelikte idi. Bazı muha1if milletvekilleri İstanbul’a gittiklerinde halifeyi ziyaret ediyorlardı: Yabancı elçiler de ilk önce halifeye gidiyorlardı. Bu gibi hareketler normal zamanlarda belki tehlike oluşturmazdı. Fakat henüz halifeliğe bağlılığın devam ettiği bir devirde anlam taşıyordu.

Bir milletvekili yayınladığı bir broşürde Halife Meclisin, Meclis Halifenindir fikrini ileri sürmekte idi. Bazı İstanbul gazetelerinde halifeliğin öneminden bahseden yazılar çıkıyordu. Bunların savundukları nokta şu idi: Türkiye fakirdir ve küçük bir devlettir. Onun bu küçüklüğünü örten hilâfettir. O halde bu tarihi makamın devam etmesi gereklidir. Bu kimseler hâlâ Müslüman dünyasının manevî şefi kalmamızdan büyük faydalar bekliyorlardı.

Mecliste de halife yandaşları ile devrimciler arasında tartışmalar oluyordu. Bütün bu olaylar;halife hakkında bir an önce karar almayı gerektiriyordu. Fakat Mustafa Kemal’i halifeliğin kaldırılmasına yönelten en kuvvetli sebep, halife kaldığı sürece devrim yapılamayacağı düşüncesiydi. O sırada savaş oyunları sebebiyle İzmir’e giden Mustafa Kemal, beraberinde bulunan İsmet Paşa, Fevzi Paşa ve Kâzım Paşa ile halifeliğin kaldırılmasını kararlaştırdı. Mustafa Kemal, Ankara’ya döndüğü zaman Mecliste bütçe görüşmeleri yapılıyordu. Abdülmecit Efendi hanedana verilen tahsisatın az olduğunu Meclise bildirmişti. Bu vesile ile halife hakkında yana ve karşı birçok konuşmalar oldu. Sonunda Büyük Millet Meclisi 3 Mart 1924 günü “Hilafetin ilgasına ve Hanedan-ı Osmaniye’nin Türkiye Cumhuriyeti memalik-i hariciyesine çıkarılmasına dair kanun  ile halifeliğin kaldırılmasına ve Osmanlı hanedanının memleket dışına çıkarılmasına karar verdi. 5 Mart 1924 sabahı Abdülmecit Efendi ailesiyle birlikte Türk topraklarından ayrıldı.

Böylece, yeni Türkiye önemli bir adım daha atmıştır. Hilafetin kaldırılmasının Türkiye’de ve dünyada geniş yankıları olmuştur. Hilafetin kaldırıldığı 3 Mart 1924 günü, bir diğer kanunla da Şer’iye ve Evkaf Vekaleti (Bakanlığı) kaldırılmıştır. Şer’iye ve Evkaf Vekaleti’nin kaldırılması sonucu, bu vekalet tarafından yönetilen okullar ve medreseler de kaldırılmıştır. Ayrıca aynı gün, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye vekaleti de kaldırıldı. Böylece ordu siyaset çatışmasının da önüne geçilmiş oldu. Tevhid-i Tedrisat kanunu da o gün kabul edilmişti

Halifeliğin kaldırılması ile Türkiye, siyasal iktidarda, dinsel, nitelik taşıyan yarı teokratik özelliğinden biraz daha sıyrıldı. Tam anlamıyla laik bir devlet olabilmesi için aşılacak bazı engeller vardı. İlk Anayasanın laik olmayan hükümlerinin de kalkması gerekiyordu. Dini siyasetten ayıran, devlet idaresinde dinsel ilke ve kuruluşları, devlet dışı tutan laik bir devlete doğru yöneldi. Mustafa Kemal in tasarladığı devrim hareketlerine engel olacak bir kuvvet yıkılmış oldu. Cumhuriyet Hükümeti için uygarlık yolunda ilerleme ufuklarının açılmış olması bakımından da Halifeliğin kaldırılması önemli bir olaydır.

Hilafetin Kısa Tarihi ve Osmanlı Sultanlarının Halifeliği is a post from: İnkılap Tarihi

23 Nisan 1920’den beri Türkiye Devleti’nin yazgısına el koyan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin dayandığı temel ilkeler kuşkusuz . Yalnız adı (Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti) idi. Bu şekil demokratik yönetim şekillerinden hiç  birine benzemiyordu. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’na göre, Bakanlar Kurulu’nu Meclis seçiyor, bu kurula Meclis Başkanı başkanlık ediyordu. Böylece kanunu yapan Meclis, aynı zamanda kanunları uygulayacak makamı da seçiyordu. Henüz devlet başkanı yoktu. Büyük Millet Meclisi Başkanı, yani devletin başkanı sıfatıyla devlet başkanlığı vazifelerini görüyordu. Buna neden, saltanat meselesinin henüz çözülmemiş olması idi. Mustafa Kemal, Misakı Milli’nin gerçekleşmesi için çalışıldığı sırada rejim meselesini ortaya atarak, ulusal güçleri bölmek istememişti.

Fakat Osmanlı saltanatı kaldırılınca ortaya atılan sorun devlet başkanlığının nasıl olacağı idi. Ortada bir Türk devleti vardı. Fakat ismi yoktu. Çok kere elçilerimize devletin ismi sorulmakta idi. Devletin isim almamış olması ve devlet başkanlığı makamının boş durması halife taraftarlarını umuda düşürüyordu.

O sırada Mustafa Kemal, bir yabancı gazete muhabiri ile yaptığı konuşmada, “Yeni Türkiye’nin yenileşmesi işi daha sona varmamıştı. Türkiye Teşkilatı Esasiyesinde değişiklik yapmak ve daha mükemmel bir hale getirmek elzemdir” demişti. Bu sözleriyle ilk fırsatta Cumhuriyeti ilan etmek fikrinde olduğunu fakat henüz zamanı gelmediğini ifade etmek istemişti.

Diğer taraftan İkinci Büyük Millet Meclisinde kurulan Bakanlar Kuruluna karşı Mecliste bir muhalefet başlamıştı. Bunlar bakanlardan bazılarını beğenmiyorlardı. Meclisteki bu muhalefet grubunun gizli çalışmaları yüzünden Bakanlar Kurulu iş göremez hale gelmişti. Bazı gazeteler de Meclisteki bu kaynaşmayı hararetli yazılarla destekliyorlardı. Mustafa Kemal, muhaliflerin kuvvetini ölçmek için onlara bir fırsat vermeğe düşündü. Bunun için bakanları Çankaya’daki köşküne toplayarak istifa etmelerini ve yeniden bakan seçilecek olurlarsa kabul etmemelerini tavsiye etti. 27 Ekim’de Bakanlar Kurulu istifa etti. Aralarında fikir birliği ve bir gayesi olmayan muhalifler bütün uğraşmalarına rağmen kendi yandaşlarından oluşan bir Bakanlar Kurulu listesi çıkaramadılar. Bu nedenle Cumhuriyetin ilanından önce memleket için zararlı olan bir hükümet buhranı baş gösterdi.

28 Ekim akşamı Mustafa Kemal birkaç arkadaşını yemeğe davet etti. Yemek sırasında, “Arkadaşlar yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz!” dedi. Sofrada bulunanlar Mustafa Kemal’in bu kararına katıldılar. O gece İsmet Paşa ile birlikte Anayasanın değiştirilmesi için bir kanun tasarısı hazırlayarak ilk Anayasanın birinci maddesinin sonuna “Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir”  cümlesini eklediler.

29 Ekim günü, Halk Partisi Meclis Grubu Bakanlar Kurulu listesi üzerinde anlaşamayınca, bazı milletvekilleri Mustafa Kemal’den görüş alınmasına karar verdiler. Mustafa Kemal, Gruptan bir saat süre istedi. Bu süre içinde birçok milletvekilini odasına çağırarak gece hazırladıkları kanun tasarısı hakkındaki düşüncelerini öğrendi. Sonra grup toplantısında söz alarak Anayasanın bazı maddelerinin değiştirilmesi gereğini açıkladı ve okumak üzere tasarıyı katiplerden birine verdi. Tasarıda: “Hakimiyet kayıtsız ve şartsız milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır. Türkiye Devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir” gibi esaslar vardı. Uzun görüşmelerden sonra Cumhuriyetin ilanı parti grubunda kabul edildi. Sonra derhal Büyük Millet Meclisi toplandı. Öncelikle Anayasa Komisyonu’nun tutanağı okundu. Milletvekillerinden Yunus Nadi, Vasıf Çınar, Eyüp Sabri, Rasih Hoca kürsüye çıkarak cumhuriyetten yana ateşli nutuklar söylediler. 29/30 Ekim 1923 Pazartesi saat 20.30’da kanun kabul edildi. Artık Türk Devletinin adı konmuştu: Türkiye Cumhuriyeti.

Aynı toplantıda Büyük Millet Meclisi oy birliği ile Cumhurbaşkanlığına Ankara Milletvekili Gazi Mustafa Kemal’i seçti. Türkiye’nin ilk Cumhurbaşkanı olarak alkışlarla kürsüye çıkan Mustafa Kemal, “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır” cümlesiyle konuşmasına son vermiştir.

Yeni Rejimin Adı: Cumhuriyet is a post from: İnkılap Tarihi

23 Nisan 1920’de toplanan Birinci Büyük Millet Meclisi, zafer kazanılıncaya kadar dağılmamak kararını vermişti. Bu Mecliste bulunan milletvekilleri arasında tam bir görüş birliği yoktu. Özellikle Mustafa Kemal’i çekemeyenler ve Padişah bağlı kalan bazı milletvekilleri fırsat buldukça Mustafa Kemal ve arkadaşlarını tenkid ediyorlardı. Ayrıca, bunlar bir muhalefet grubu kurmuşlardı. Lozan barış müzakerelerinin başladığı sırada muhalifler, Meclisin çalışmalarını güçleştirmek için engeller yaratıyorlardı. Öyle ki Meclisteki bu muhalif cereyan, Müttefiklere cesaret vermiş ve barış görüşmelerini etkilemiş ve kesilmesi nedenlerinden biri olmuştur.

İkinci Lozan Konferansı’nda, düşmanlarımız karşısında daha güçlü bir birlik olarak çıkmamız için, Meclisin yenilenmesi gerekliydi. Aslında Anayasaya göre seçimin yenilenme zamanı gelmişti.

Mustafa Kemal’i bir seçim yasası yoluyla vatandaşlık haklarından yoksun bırakmak girişimi de meclisin dağılmasını hızlandırdı.. Büyük Millet Meclisi 1 Nisan 1923’te seçimin yenilenmesine karar vererek dağıldı. Yeni Meclis 11 Ağustos 1923’te toplanacaktı.

Yeni bir rejimin kurulduğuna ve kurulacağına ilişkin en önemli göstergelerden biri de İstanbul’un işgalden kurtulmuş olmasına karşın başkentin  Ankara yapılmasıydı.
Lozan Barış Antlaşmasına göre, İstanbul ve Çanakkale bölgesindeki İtilaf kuvvetleri barışın Büyük Millet Meclisi tarafından onayından sonra altı hafta içinde bu bölgeleri boşaltacaklardı. İtilaf kuvvetleri 24 Ağustos’tan itibaren boşaltma işine başladılar. 2 Ekim 1923 günü son kafile de Dolmabahçe önünde Türk bayrağının ve Türk askerini selamlayarak, çekilip gittiler.

İstanbul’un boşaltılmasından sonra başkentin neresi olacağı hakkında kesin bir karar almak gerekiyordu. Çünkü, o sırada gerek Mecliste, gerek basında devlet başkentinin İstanbul’a taşınması fikri tartışma konusu olmağa başlamıştı. Muhalifler İstanbul’un başkent olmasını istiyorlardı. Bazı yabancı devletler de bu fikre katılıyorlardı. Halbuki idari, askeri, siyasi bakımdan Ankara’nın başkent olması zorunlu idi. Aslında 1920’den beri Ankara, yeni Türkiye Devletinin başkenti olmuş, İstiklal Savaşı buradan yönetilmişti.

Mustafa Kemal, bu sorunun Büyük Millet Meclisinde görüşülmesini istedi. İsmet Paşa, bir maddelik bir kanun tasarısı hazırlayarak Büyük Millet Meclisi Başkanlığına verdi. Büyük Millet Meclisi bir milletvekilinin itirazına karşılık İsmet Paşa’nın “Türkiye Devletinin Makarr-ı İdaresi Ankara şehridir” teklifini çoğunlukla kabul etti (13 Ekim 1923).
Bu sıralarda Mustafa Kemal yeni bir partinin kuruluşu için çalışmalarına da sürdürmektedir.

Bilindiği gibi siyasal partiler:belli siyasal görüşleri ve programları olan, bu siyasal görüşlerini ve programlarını devlet yönetimine uygulayabilmek için seçim yoluyla siyasal iktidarı ele geçirmeye ve elde tutmaya çalışan ve süreklilik gösteren örgütlerdir.

Siyasal partilerörgütlenme biçimleri,ideolojileri, çalışma yöntemleri bakımından birbirinden farklı özellikler taşıyabilirler.Siyasal partiler, temsili demokratik rejimlerin ve genel oy ilkesinin ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de,  siyasal partilerin ortaya çıkışında temsili demokrasinin ve oy hakkının genişletilmesinin önemli bir rol oynadığı yadsınamaz.

Türkiye’de ilk siyasal örgütlenmeler, I. Meşrutiyet döneminin sonlarında, gizli olarak kurulan derneklerle başlamıştır. 1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilânından sonra, dernek kurma özgürlüğü tanınmış ve siyasal partiler de, dernek statüsüne sokulmuştur.

Bunun sonucunda, çoğunluğu daha önce kurulmuş derneklerin tabanları üzerinde olmak üzere, birçok siyasal parti kurulmuştur.

Ulusal Kurtuluş Savaşı döneminde ise, bağımsızlık mücadelesini yürütmek üzere, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri oluşturulmuştur. Bu dernekler, Erzurum Kongresinde, “Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında; Sivas Kongresinde ise “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştirilmiştir. Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri, TBMM’nin kuruluşunda ve ulusal bağımsızlığın kazanılmasında çok önemli roller üstlenmiştir.

23 nisan 1920’de toplanan TBMM’nin, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin programını uygulaması ve bir bütün olarak hareket etmesi beklenirken, zamanla birtakım gruplaşmalar ve düşünce ayrılıkları kendisini göstermiştir. Diğer yandan, yeni kurulan devletin yapısında, siyasal partiler gibi, birtakım çağdaş kuruluşlara da gereksinim duyulmaya başlanmıştır.

Bu nedenle Mustafa Kemal 6 Aralık 1922’de de basına bir demeçte Halk Fırkası adı altında ve halkçılık ilkesine dayanan siyasal bir parti kurmak fikrinde olduğunu açıklamıştır. Devrimleri gerçekleştirmek, toplum ve devlet hayatında köklü değişiklikler yapmak için belli bir programın olması gerektiğini belirtmiştir. Kurulacak olan bu partinin, bir sınıf partisi olmadığını, bütün vatandaşları kapsayan bir nitelik taşıyacağını açıklamış ve bu konuda halkı aydınlatmak üzere 14 Ocak 1923’de Batı Anadolu’da geziye çıkmıştır. Ayrıca ülkedeki bütün aydınlardan, bilim adamlarından her yönden bağımsızlığın sağlanması için, partinin nasıl bir program izlemesi gerektiği konusunda çalışmaları istemiştir.

Bilindiği üzere Ulusal Bağımsızlık Savaşı, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından desteklenmiş ve gerçekleştirilmiştir. Cemiyetin başkanı Mustafa Kemal, 1 Nisan 1923’de yeni seçimlere gidilmesi kararı alınırken Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin 9 maddeden oluşan kuruluş bildirisini yayınlanmış ve derneğin milletvekili adayları açıklamıştır.

Mustafa Kemal’e göre bu 9 umde o dönemin koşullarının bir ürünüydü:

“Gerek bazı kimselerden aldığım yazılı düşüncelerden ve gerek halk ile yaptığım görüşmelerden çok yararlandım. Sonunda 8 Nisan 1923 tarihinde, görüşlerimi dokuz ilke halinde tespit ettim. İkinci Büyük Millet Meclisi’nin seçimi sırasında yayınlayarak ilân ettiğim bu program, partimizin kuruluşuna temel olmuştur.Bu program, bugüne kadar ele alıp gerçekleştirdiğimiz bütün önemli hususları içine alıyordu. Bununla birlikte programa girmenıiş önemli ve esaslı bazı konular da vardı. Örnek olarak, Cumhuriyet’in ilânı, Şer’iye Vekâleti’nin, medrese ve tekkelerin kaldırılması, şapka giyilmesi gibi… Bu konuları programa alarak, cahil ve gericileıin, bütün milleti vaktinden önce zehirlemeye fırsat bulmalarını uygun görmedim. Çünkü, bunların zamanı gelince çözüme bağlanacağından ve milletin sonuçtan memnun olacağından kesinlikle emindim. Yayınladığım programı, bir siyasî parti için yetersiz, kısa bulanlar oldu. Halk Partisi’nin programı yoktur dediler. Gerçekten de ilkeler adı altında bilinen programımız, itiraz edenlerin gördükleri ve bildikleri şekilde bir kitap değildi. Fakat temel ilkeleri içine alıyordu ve pratikti. Bizde uygulanması imkânsız düşünceleri, nazarî birtakım ayrıntıları yaldızlayarak bir kitap yazabilirdik. Öyle yapmadık. Milletin maddî ve manevî alandaki yenileşmesi ve gelişmesi yolunda, söz ve teori ile iş ve icraata önem vermeyi tercih ettik. Bununla birlikte, Hâkimiyet milletindir, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin dışında hiçbir makam, millî mukadderata hâkim olamaz, Bütün kanunların düzenlenmesinde, her türlü teşkilâtta, yönetimin bütün ayrıntılarında, genel eğitimde, ekonomi konularında, millî hâkimiyet esasları çerçevesinde hareket edilmeyecektir Saltanat’ın kaldırılması ile ilgili karar değişmez bir kanun hükmüdür gibi bilinmesi gerekli önemli noktalar, mahkemelerde reform yapılacağı, bütün kanunlarımızın, hukuk ilminin verilerine göre yeni baştan düzenlenip tamamlanacağı, vergide âşar usulünün değiştirileoeği, millî bankaların sermayesinin artırılacağı, muhtaç olduğumuz demiryollarının yapımına, öğretim birliğinin sağlanmasına derhal teşebbüs edileceği, füzulî askerlik süresinin indirileceği, memleketin limanlarına çalışılacağı v.b. gibi önemli ve âcil ihtiyaçlar, ilkeler dışında bırakılmamıştı. Barış konusundaki görüşümüzün de : malî, iktisadî ve idarî alandaki bağımsızlığımızı mutlaka sağlamak şartıyla, barışın gelmesine çalışmak olduğunu söyledik. Hilâfet makamının bütün İslâm dünyasına ait bir makam olabileceğine de işaret ettik. İlkeler, Halk Partisinin kuruluşu ve faaliyet göstermesi için yeterli oldu. Partinin adına, daha sonra Cumhuriyet kelimesi de eklenerek, bilindiği gibi, Cumhuriyet Halk Partisi adı verildi.”
Yapılan seçimlerin sonucunda, seçmenler Anadolu ve Rumeli Müdafaa- i Hukuk Cemiyeti’nin adaylarına oy vererek, aynı zamanda bu derneğin 9 maddelik bildirgesini de kabul ettiklerini göstermişlerdir. Böylece Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, 9 Eylül 1923’de Halk Fırkası’na dönüştürülmüştür.

9 maddelik bu bildirge de Halk Partisi’nin ilk yazılı programı olmuştur. Buna göre;
 Egemenlik ulusundur. Ulusun yazgısını etkileyecek tek organ TBMM’dir.

Bütün yasalar ulusal egemenlik ilkesine göre yorumlanacaktır.

Saltanatın kaldırılması geri alınamaz bir karardır.

Yasalar ve mahkemeler düzeltilecek, ulusal bankalar güçlendirilecek, yeni demiryolları yapılacak, dinsel ve laik eğitim birleştirilecek, askerlik süresi kısaltılacak ve Türk ulusunun mali, ekonomik ve yönetimsel bağımsızlığı temel ilke olacaktır.
Mustafa Kemal bu partiyi oluştururken, hem Türk halkının her yönden eğitimi sağlamayı hem de siyasal düzende rejim değişikliği yaparak, Cumhuriyet yönetimine geçişi kolaylaştırmayı amaçlamıştır.

Gazi Meclis’in Sonu ve Halk Fırkası’nın Kurulması is a post from: İnkılap Tarihi